Mach Piemontèis

Usin-a 'd doss fondà a Turin dël 1908 an quarté Aurora , për l'eva dla Dòira Rivaria dovrà për fé energìa . Dora Biscuits a s'ocupava dla produssion e dla vèndita 'd bëscotin da té , wafer e 'd bignòle . A l'era sponsorisasse a l' esposission anternassional ëd Turin dël 1911 , e soa fòrsa a l'é stàita d'armudé l'ideja clàssica dla vèndita 'd doss: pa an gròsse tòle assurtìe, dont ij client a catavo a l'eto, ma an scàtole 'd papé , 'dcò për goerné mej la marcandisa, vendùe parej. A l'antraprèisa a l'é gropà Giselda Balla , n'esempi 'd fomna emancipà d'achit neuvsent: chila a l'era travèta apreu la Dora Biscuits; costa a l'avìa na seuja mìnima për caté, donch Balla a l'é ancaminasse a caté gròsse quantità 'd doss, për vendeje a jë spessiari , lassà fòra da la seuja dl'andustria. Apress la prima guèra mondial e ij doi agn ross, ël setor andustrial turinèis a l'avìa dij sagrin conòmich ; do...

Nassù ant la campagna dla Transilvania an Romanìa dël 1967, da na famija s'etnìa Szekely , visadì 'd rumen d'adoss, lenga e tradission ungherèise. Chërsù an miseria e discriminà për soa adoss, con pare e mare assent e soa granda, mòrta quand chiel a l'avìa 10 agn. A l'é stàit donch possà vers ij robarissi , ch'a l'han mnalo ant la përzon minoril . A l'ha traversà 'l finagi pa legalment vers l' Ungherìa , an ciamand arfugi polìtich. Belessì, a l'é ancaminasse a fé 'l guardian ëd na palestra d'hockey sla giassa, peuj intrërà ant l'echip. A l'é avosà për na serie 'd 27 roberìe an uffisi postaj e banche dal 1993, për un botin stimà a mes milion ëd dòlar merican; stranomà 'l bandì dël wisky , ch'a beivìa vzin ai leu da robé marlàit dnans. Për tut ël perìod dle roberìe a l'ha tavòta giuvà a hockey sla giassa an prima division ungherèisa . A l'é stàit ciapà da la polissìa dël 1999 ma a l'é scapà da na për...

Nassù dël 1445 a Sansepolcro , an provinsa d'Aress, al'era un cérich, un matemàtich e un conomista.  A l'é avosà 'me 'l pare dla rasonerìa e dle proporsion geomètriche . Vnu fra' francescan dël 1470, a l'é tramudasse a Milan , andoa a l'ha colaborà con Leonard da Vinci e a l'ha scrivù " De ludo scachorum" : un tratà ch'a rësgarda sent problem djë scach . An camp matemàtich a publica " Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalita " ch'a conten  tuta la conossensa matemàtica e " De divina proportione ", ch'a trata le proporsion geomètriche àuliche . An finitiva, Pacioli a l'avìa batì la partìa dobia moderna , an part già dovrà dai mërcant venessian e toscan, ma a l'avìa codificà le régole e butà andrinta ideje 'me 'l bilansi dla verìfica ( dé e avej a deuvo esse uguaj) e 'l dovragi dij lìber contàbij .

Arsipélagh ant ël lagh Magior, componù da le ìsole Bela, dij Pëscador, Mare , da l' isolin ëd San Gioann e lë scheuj dla Malghera . Avosà për sò giardin botànich e ij sò palass fiamengh. Geografìa L'arsipélagh as spantia mach dzora 0,18 km², e a conta men ëd sent abitant. Le isole Bela, dij Pëscador, Mare e lë scheuj dla Malghera a fan part dla comun-a 'd Stresa , antratan che l'isolin ëd San Gioann a l'é 'd Verbania . Ël microclima pasi tìpich dle ìsole a l'ha përmëttù 'l giardin botànich e la presensa 'd diferente ëspece esòtiche . Stòria L'area d'anviron, a l'era dominà da la famija nòbila   milanèisa Boromé, dont l'arsipélagh a pija 'l nòm. L' ìsola Mare , la pi gròssa, catà dai Boromé dël 1501, a l'ha dënans logià un vërzé , peuj vnu giardin botànich , ansem a sò palass. Ancora proprietà dij Boromé. L' ìsola Bela , catà dai Boromé , dël 1630 a l'é ancaminasse ambelessì ël batiment ëd palass Boromé . Ancora...

Sità valdostan-a d'apopré 30.000 abitant, la pi gròssa dla region, nen mach, sò capleu. Avosà për ij sò tant  drocheri roman bin goernà. Geografìa As trova apopré ant ël sènter dla region, ant la val ciamà Plaine . A l'é traversà da la Dòira Bàutia e dal Buthier , ch'a confluiss belessì ant la prima. Stòria Fondassion e legenda A l'é stàita fondà dai Roman dël 25 aGC apress la dërota dij Salass ; antratan che la legenda a dis ch'a l'é stàita fondà da Cordeli, cambrada d'Ercul . Savòja Apress ël robaton dl' Amper Roman , ant la Val d'Osta a-i ero mach sgnor locaj, gnun pro fòrt da controlé tuta la region. Ij Savòja , a l'han profità 'd lòn, an pijand ël contròl dla val, senté ël Papé dle Franchìsie , ch'a garantìa tùa a la gent an cambi 'd taje, an batend la  contà d'Osta dël 1191. Custion dla lenga e temp modern Sta custion a rësgarda tuta la Val d'Osta ansem a la sità: an efet, la Val d'Osta a l'é d'adoss ëd ...

Usin-a 'd cicolata e cacao fondà a Turin dël 1850 da Michele Talmone . A l'era avosà për soe tòle con tacà la mistà dij doi vej e le publicità al carosel . Stòria Nassù tanme pcita bòita an via dj'Artist a Turin dël 1850, a l'é spantiasse an tramudandse an quarté San Donà . Soa chërsùa a l'era an causa a l'anteress dl'antraprèisa, motobin inovativa an camp publicitari , 'd batì tòle con plance inconfondìbile: la mistà a l'era la plancia dij doi vej. L'antrapreneur Riccardo Gualino , dël 1924 a l'ha batì Unica , an unend le andustrie 'd cicolata italian-e, tra coste: Moriondo&Gariglio, Dora Biscuits, Cioccolato Bonatti, Gallettine e Talmone . Dël 1926 la neuva antraprèisa a l'é armudasse an piassa Massaua . Dël 1931 Unica a l'é stàita arlevà da lë stat , për esse peuj vendùa a Venchi dël 1934, an batend la V enchi-Unica , peuj Venchi-Unica-Talmone dël 1960. Talmone a managiava tante  bòite monomarca , tant ëd costi a l'h...

Intrà Lìnia 'd condota sot-terà , prima an Italia mnà automaticament e l'ùnica a dovré mojen dzor goma , ciamà VAL. A smon mach na lìnia, ch'a part da Colegn (Fermi) e a finiss a Moncalé (Bengasi), për un total ëd 23 fërmà, spantìa për mità an orisontal e për mità arlongh ël Pò , dzor cors Fransa, Anghiltèra, Vitòri Emanuel III e via Nissa. Ij tren a son fàit ëd 4 vagon, ch'a viagio a n'andi 'd 32 km l'ora e ch'a passo për le stassion minca 69 scond ant l'ora 'd cò; tuta la rèj a peul logé 15.000 përson-e l'ora. Stòria Neuvsent Ant j'agn 20, Riccardo Gualino a sustava na galerìa e na relativa metropolitan-a sota a via Roma, mai realisà, un prim tentativ a l'é capità durant ël fassism , na galerìa peuj dovrà 'me postegg. A l'é tornasse a pensé a la metropolitan-a për Italia 61 , peuj tanme mojen për lijé j'ovrié 'd FIAT a Mirafior; bandonà dal sìndich ëd Turin Novelli përché caristos. La sità a l'ha donch dovù so...

Sità piemontèisa d'apopré 30.000 abitant, dla provinsa 'd Lissandria . Avosà për esse stàita la capital dël marchesà e dël ducà dël   Monfrà . e për ël ravagi dl' Eternit. Geografìa Casal l'é piassà ant na zòna an pianura, ai pé dle colin-e dël Monfrà , dont a l'é considerà la capital. A l'é bagnà dal Pò e dai canaj Lanza e Melan-a . La pi gròssa part a l'é a sud dël fium, ma dontré quarté 'me Casal Popol e Oltrapont a son a nòrd. Stòria Achit Nassù 'me stabiliment roman; ant ël sècol ch'a fa 11, ël marchesà Aleràmica a l'é stàit partagìa antra doe neuv marchesà: 'd  Savon-a , col dij Dël Vasto e 'l marchesà dël Monfrà . Paleòlogh Apress ël govern dj' Aleram , dël 1306 a son sontintrà ij bisantin Paleòlogh , che dël 1474, apress avej përdù tere a ossident tanme Civass , a l'han tramudà la capital a Casal Monfrà. Gonzaga Dël 1536 ij governador a son vnu ij Gonzaga 'd Màntua, ch'a l'han tramudà la sità ant na piassa...

Bìbita analcòlica gasà d'adoss peruvian-a . A l'é fàita con barben-a , a tasta tanme un cìcles e a l'é motobin frutosa ; a l'é 'd color giàun . As trinca a tamprura d'anvironament . Soe tolëtte e bote a son soagnà con un motiv an stil Inca , giàun e bleu. Stòria La beivanda pi avosà dël Perù a l'é stàita batìa da 'n britànich , dël 1935 a Lima , për comemorà ij 400 agn dla dzordita capital. A l'ha tavòta superà le vèndite dël gigant Coca-Cola , fin-a cand costa a l'ha comprane 'l 50% dle assion dël 1999. Ancheuj, an Perù la bìbita a l'é prodùa dal march stòrich, mai armudà, antratan che ant l'avans dël mond, Coca-Cola a managia la produssion e la distribussion. Ij savor dla midema bìbita, fàita da un antraprèisa ò da l'àutra a armudo assé, la version dla Coca-Cola a l'é motobin pi dossa e men al gust ëd fruta. Le bote d'adoss peruvian-a a mostro la scrita tradovùa an ëspagneul "savor d'adoss".

Sità esistìa ant l' età 'd mes , tra ij sècoj ch'a fan 11 e 15; capital dël Regn ëd Grand Zimbabwe , popolà da l'etnìa Shona , a l'ha 'dcò dàit ël nòm a l'atual stàit african andoa a l'é piassà. Ij sò drocheri a son partimòni dl'umanità : as compon ëd muraje a sech àute 11 mèter e tëgge 7, geomètriche e sensa dovragi 'd màuta . Durant ël perìod ëd màssima lusentëssa dël regn, ant ël sècol ch'a fa 14, a vivìo ant la sità apopré 20.000 përson-e e a l'era la sità comersial pi importanta dl'Àfrica meridional. Grand Zimbabwe a l'é stàita bandonà apopré a mità dël sècol ch'a fa 15. Le rason a son pa sicure, a l'é possìbil ch'a fussa dzorpopolà e che ij tràfich comersiaj as fusso tramuda vers l' avòri , donch vers regn pi a nòrd, ansem ai sò abitant. A l'ariv dei bianch belessì, costi a podìo nen chërde che la sità a l'fussa stàita batìa da dij nèir; donch a son ancaminasse a pensé ch'a fusso stàit ij Fenis...

Nassù dël 1707 an Svessia , a l'é stàit un naturalista, dzortut an botànich , avosà 'me 'l pare dla moderna classificassion dij viv . A l'ha ardità la passion për la botànica da sò pare, ch'a l'avìa 'dcò batì 'l cognòm, ch'a signìfica tij. Da fiolòt a l'ha studìa a l' università 'd Uppsala la meisin-a e la botànica. Soa pi gròssa anvension a l'é stàita la nomeclatura a doi nòm , ch'a përmëtte 'd classifiché ij viv senté doe mòt an latin: ël prim a l'é 'l géner e lë scond l'ëspece, ij midem, an meud unìvoch, an tut ël mond. A l'ha 'dcò batì la gerarchìa dle categorìe dij viv : an òrdin regn, classa, òrdin, géner e ëspece . Linné a l'é 'dcò stàit ël dotor dël re 'd Svessia , mersì a sò nòm e rispet. Për sò paìs a l'ha 'dcò classificà tante piante, a l'é arcordà sò viagi 'd 2.500 km an Laponia a cost fin. An finitiva a l'é mòrt dël 1778 a Uppsala për s-ciopon dël servel e svili...

Il piemontese è una lingua molto diversa dall'italiano, perché esistente dal basso medioevo si è evoluta come lingua sorella dell'italiano, ma in modo diverso per grammatica e lessico, spesso in prestito da francese, occitano, arpitano, lombardo e ovviamente anche italiano. Di seguito una lista di parole completamente diverse tra piemontese e italiano: doi crin Anflé = sporcare, imbrattare Anvisché = accendere Anvlòpa = busta, sacchetto Arlan = spreco, dissipamento, consumo Armognan = albicocca Arpar = schermo (di protezione), riparo Arsòrt = molla Babi = rospo Badiné = scherzare Belanda = casa da gioco Belavans = purtroppo Belié = ariete Bifa = genitori Bifé = cancellare Blaghé = vantare Bogé = muovere Bonbon = confetto Borich = asino Boré = abbeverare Burnìa = barattolo Busa = sterco Buté = mettere Bënna = capanna Bërgna, brigna = prugna Bërla = guano Cadò = regalo Campé = buttare, tuffare Carnabugia = origano Ciai = contadino Ciavé = chiudere a chiave Coaté, quaté = coprire ...

Nassù dël 1732 an Virginia , a l'é avosà tanme 'l pare fondator e 'l prim president djë Stat Unì dla Mèrica . A l'é chërsù ant na rica famija 'd gròss proprietari rulaj, a l'ha mnà l'Armà Continental contra j'anglèis, an vagnand l'indipendensa da la coron-a dël 1783 con ël tratà 'd Paris. Apress la guèra, Washington a l'é stàit elegiù, an butand tui d'acòrd , tanme prim president dël neuv paìs: l'ùnich a esse pa afilià a quaidun partì polìtich. A l'ha governà për doi mandà , arfudand 'l ters e an butand dij finagi al podej presidensial . A l'ha tenù n'andi neutral vers le potense europée, për dësvlupé mej jë Stat Unì. A l'ha an pi ratificà la costitussion . Dël 1797 a l'ha lassà la polìtica, ma dël 1799 a l'é mòrt për n' anfession al gosé .

Ëdcò dit  pess còj , a l'é na quajëtta 'd còj piemontèis . A l'é arvestì da feuje 'd còj sbujentà e vempù con carn trià 'd crin ò sautissa , euv , formagg gratà e lard . A venta cheuse le quajëtte an forn ò an pèila . La variant ëd Vërsèj , ël caponòt, a dovra 'l ris e 'l salam dla doja tanme pien. A son sìmij al piat dij Balcan ciamà sarmale . Stòria Ij pess còj a son nassù tanme  piat pòver për dovré j' avans dij di dënans.

 Ëdcò dì lecabòn , a l'é un doss tìpich ëd Lissandria . A l'é fàit an ampastand sùcher con amel , an dasandje a man, senté 'l meud dël ciòv fiss, la forma d'un pcit baston  an virand l'ampast dantorn a cost sì. A l'ha un sust alàstich e   gomos e un color ambrà . Ël doss a l'é vendù dzortut sota San Tòni e Santa Lussìa protegitora dla vista . A l'é donch soens un cadò tanme auguri për la salute d'euj .

A l'é stàit në stat semi indipendent , esistù tra 'l 1343 e 'l 1789, sle Alp tra Fransa e Italia . Geografìa La repùblica as spantiava ant le atual Àute Alp e la part ossidental dle province 'd Turin e Coni . A l'avìa pa un gròss teritòri, ma a contava 40.000 abitant; costi a j'ero alfabetisà për ël 90% , tutun lë stereòtip dël viton borich, visavì a la popolassion ëd Pianura, ch'ai temp a savìa pa lese ò scrive. Lë stat a l'era partagià an 5 canton : doi an Fransa e tre an Italia. Soa capital a l'era Briançon . Stòria A l'é nassù dël 1343, cand  Umbert II ël Vej dël Delfinà a l'ha confermà la Granda Carta ò dle Libertà dël 1244, concedùa dal cont d'Albon , ch'a l'avìa piantà 'd ciòv e a l'avìa da manca l'argent e la fidelità da j'abitant alpin. La dzordita carta a përmëttìa a j'abitant ëd governesse da soj , an pagand n'impòsta. Cost a l'ha rabastà la repùblica a nominé un cònsol minca ann e ...

Nassù dël 1452 a Vinci , an provinsa 'd Florensa , a l'é stàit në studios e artista ant un gròss nùmer ëd camp, a l'é avosà tanme un dij geni pi important ch'ël mond a l'abia vëjù. A l'era fieul nen legìtim ; da bòcia a l'é ancaminasse a travajé për na bòita an amprendend l'art e l'angignerìa . Dël 1482 a l'é tramudasse a Milan a la cort djë Sforza, tanme angigné militar; a l'ha 'dcò piturà la Vèrgin dle Ròche e a l'ha finì l' Ùltima Sin-a . Apress tape a Florensa e Roma a l'ha finì sò agn an Fransa , ant la cort real, an vendendje la Gioconda . An soa vita, Leonard a l'é stàit siensià, filòsof, architet, pitor, scultor, disegnador, matemàtich, anatomìsta, botànich, musicista, geòlogh, angigné e progetista . A l'é arcordà për ël nùmer d'anvension e proget pensà, tra cost: Màchina volanta ò ornitòter : velìvol ch'a l'é pensà për volé an batend le ale , tanme n'osel. Paracadute. Salvagent. Cher armà ...

A l'é stàit në stat esistù tra 'l 1916 al 1925 ant l'atual Arabia Saudita e na pcita part dla Giordania . Geografìa A ocupava scasi tuta la broa sël mar Ross dla Penisola Aràbica , an contenend sità tanme Gedda, Medin-a e la Mëcca . Stòria Indipendensa L'indipendensa dl'Hejaz a l'é averasse dël 1916, cand lë serif Hussein Ali , dla dinastìa djë Hashemit (midema dl'atual Giordania), a l'ha mnà n'arvira giutà dai britànich contra l'amper Otoman. Ambission e fin L'ambission d'Hussein, dël 1924, a lë portërà a fortì che a volìa unì tute le tere àrabe e as publica tanme calif ëd tui ij musulman. Soe pretèise a l'han cissà lë vzin regn ëd Najd , ël re Ibn Saud a l'ha tacà e dësblà ël regn dl'Hejaz dël 1925, an batend ël regn dl'Hejaz e dël Najd dël 1927, fin-a l'atual Arabia Saudita dal 1932.

Cicolatin fondant  ëd Turin  drogà con vanilia , avosà tanme 'l cicolatin pi vej dël mond . Stòria Batì ant ël sècol ch'a fa 17, cand  Turin a l'era arnomà për soa cicolata, ma la tradission a veul ch'a sìo stàit anventà da Cagliostro , ch'a vendìa cicolata an esaltand dle possìbil proprietà ch'a dësvijo ij sens . Ij diablotin a son stàit i prim cicolatin mangià dai Savòja , ch'a l'han spantià 'l prodòt ant l'Euròpa. Ël cicolatin a l'é stàit la base ch'a l'ha ispirà 'l giandujòt dël 1867 batì da Caffarel .

Bìbita analcòlica gasà mistà 'd Malta . A l'è prodùa a Birkirkara sl'ìsola. A l'é a base 'd portugal mer e estrat d'artmija , an pi as dis ch'a conten-a rabarb e ginseng . As presenta 'd color brun . Soens a l'é dovrà tanme base për ij toiro alcòlich . Stòria A l'é stàita anventà dël 1952 da l'antraprèisa maltèisa Farsons , tanme auternativa a le bìbite analcòliche rivà ant lë scond dòp guèra, dzortut la Coca-Cola . A son surtìe durant j'agn le version: Kinnie Zest (na frisa 'd calorìe); Kinnie Vita (con la stevia); Kinnie Spritz

Sità piemontèisa d'apopré 30.000 abitant an sità metropolitan-a 'd Turin . Avosà për ël povron ëd Carmagnòla . Geografìa A l'é bagnà a l'esterion da Po e Melëtta . A l'ha un bon nùmer ëd frassion. Stòria Achit Nassùa ant l'età 'd mes da l'union ëd diferent borgh paisan, apress la mòrt ëd Bonifassi dël Vasto , a l'é stàita ardità dai marchèis ëd Salusse . Marchesà 'd Salusse Sota 'l marchesà , Carmagnòla a l'era la zëcca e la sede dl'importanta famija dij Cavassa . Carmagnòla a l'é stàita vastà da la bataja 'd Ceresòle dël 1544; 'l marchesà a l'é passà a la Fransa dël 1548 e a la fin ai Savòja dël 1601 con ël tratà 'd Lion . Savòja Ij Savòja a l'han armudà la sità ant un-a piassafòrt avansà . Dël 1799 la borgià Ël Borgh dla Madòna a l'ha vagnà në scontr contra ij fransèis rivolussionari , ma costi për arpisaja a l'han anviscà la borgià e massacrà ij sò abitant. Càuna Dal sècol ch'a fa 17 a Carmagnò...

Nassù dël 1897 a Ël Borg ëd San Martin , an provinsa 'd Lissandria , a l'é stàit bocseur, ator e cantant lìrich . Fieul d'un paisan e mërcant ëd vin, a l'era tramudasse a Milan da fiolòt, andoa a l'é ancaminasse a dësvlupé soa passion për la scultura , fin-a cand a l'ha vëjù l'abòrd final tra Jack Jonhson e Jim Jeffries al cine, an-namorendse dla bòcs . Tanme bocseur a l'ha vagnà 'l tìtol dij Paìs Interaleà dël 1919, l' italian dël 1920 e l' europengh  dël 1923, prim italian a felo , con tant ëd felicitassion da Mussolini. A competìa ant la categorìa dij pèis màssim . Na vira artirasse da la bòcs a l'é ancaminasse ant la cariera dël cine, partessipand an 53 film e ant ël carosel dël Brandy Fabbri, con regista tanme De Sica e Risi . A l'ha 'dcò seguità soa passion për l'art, an fasend ël cantant lìrich a teàter , ël pitor e lë scultor . Spalla a l'ha 'dcò combatù ant la prima e la sconda guèra mondial; tanme fantassi...

Nassù dël 1360 a Casal Monfrà a l'é stàit un marsenari , comandant d'armà e un nòbil . A l'era part dël branch pi povr dla famija. A l'é stàit al sòld djë Scalìger ëd Veron-a , arestà e peuj assoldà dai nèmis Da Carrara 'd Padoa , peuj a l'é passà al Monfrà e an finitiva ai  Viscont ëd Milan. Soe riussìe a l'han përmëttuje 'd vnì lë sgnor ëd diferent leu dl'Italia nòrd ossidental, tanme: Lissandria , Noara , Vërsèj , Torton-a, Valensa, Vigévan, Mortara, Còm, Vares, Pavìa e Piacensa . A l'era stranomà 'l terìbil për soa violensa, determinassion e ch'a l'era tëmù findi dai sò superior. A sërcava tavòta 'd vagné tere ò sòld durant soe campagne. A preferìa j'atach lest contra 'l nemis, an frapandje an copendje a l'amprovis. Durant l'assedi 'd Bérgam për ij Viscont, a l'ha stensù la gota , maladìa ch'a sarà càusa 'd soa mòrt a Pavìa dontré di dòp; dël 1412.

Doss tìpich ëd Civass , a son dle motobin pcite balin-e fròle. A son fàite da ninsòle trità dla varietà Arionda Gentil dël Piemont , mës-cià con sùcher e bianch d'euv montà a fiòca. Costa pasta a l'é butà stissa a stissa dzor na lëcca e butà an forn. A l'é soens compagnà da sambajon . A son ëdcò dovrà për pronté  torte . A esiste na version pi gròssa (3-4cm), visadì ij noason . Stòria A son nassù dël 1850 dal pastissé Giovanni Podio , sò gënner a l'avìa portà ij doss a l' esposission universaje 'd Paris e Turin d'inissi neuvsent, andoa a l'han socrolà na riussìa straordinaria. La famija antrapreneura a l'era donch vnua fornisseura ofissial ëd Ca Savòja .

Ëdcò dit lapin an compòsta , a l'è un piat tìpich piemontèi s, an particolar dla zòna dle Langhe e dël Monfrà . La carn ëd lapin a l'é beujùa, tajà an pi part e fàita smasì. Peuj a l'é butà a meuj ant euli, sal e mërlipò .  A peul esse goernà për 6 mèis an burnìe e a l'é servì soens con pan rustì e caròte . Stòria e legenda A l'era prontà an costa fasson an butand ël lapin ant l'euli për goernelo e përché cost a l'arde pi fròl , tanme un tonn . La legenda nopà, a veul che ij fra' ëd Vian-a a l'avìo ambrojà rësguard la proibission ëd mangé carn durant la quaresima, an fasend passé 'l lapin tanme un tonn, përché 'l pess a l'era përmess da la Gesia.

A l'é stàit un pcit stat esistù tra 'l 1665 e 'l 1674 a l' atual finagi tra Russia e Cin-a . Geografìa Piassà sla riva nòrd dël fium Amur , tra Sibèria e Mansuria , a l'avìa na surfassa 'd pòch km². Stòria Achit Soa fondassion a l'é gropà al nòbil polonèis Nicefor Czernichowski , ch'a l'era stàit fàit përzoné dai russ dël 1633, apress la guèra 'd Smolensk tra Confederassion Polonèisa Lituan-a e Russia . Agn pi tard, apress soa liberassion, un voivòd a l'avìa violà soa fija, donch për arvangesse, Nicefor a l'ha flambalo. Da cost moment l'òm a l'era arsërcà dai russ, donch a l'é scapà vers orient, andoa ij russ a l'avìo già batì në stabiliment: Albazino , peuj dësblà dai cinèis. Fondassion Dzora ij drocheri d'Albazino, ël polonèis a l'ha batì na neuva sità e a l'ha proclamà lë stat ëd Jaxa  dël 1665, ansem a cambrade da d iferente part dl'Euròpa e ij locaj Daur . Lë stat a l'é rivà a conté 500 abitant, a...

Nassù dël 1055 a Savon-a , a l'é stàit un marchèis dla ca Aleràmica , dël branch Dël Vasto . A l'era 'l marchèis për dissendensa dël marchesà 'd Savon-a , ma a l'ha ardità, a la mòrt dla magna Adelàide 'd Susa , ël marchesà 'd Turin , apress la rusa con l'àutr fileur: Umbert II ëd Savòja . Bonifassi a controlava donch gròssa part dël Piemont e dla Liguria ossidentaj, sità tanme: Albenga, Alba, Ast , Auriat, Bredol e Turin , mersì a le lianse con ij vësco e ij fëodatari. Apress soa mòrt dël 1125, ij sò domini a saran partagià tra ij sò fieuj, an andand a batì neuv marchesà e potentà .  A son stàit batì an costa dàita: marchesà 'd Salusse ; marchesà 'd Busca, ansem a sò branch: ij Lancia; marchesà 'd Seva; marchesà 'd Cravsan-a; marchesà 'd Loreto; marchesà 'd Savon-a, ansem a sò branch: ij Dël Carèt

Romanz curt scrivù da l'autor merican  Richard Bach e surtì dël 1970. L'antrigh a conta 'd n' ochëtta 'd mar che nopà 'd mach volé për cassé 'l mangé, a volava për mijoresse fin-a ch'a l'é stàit pussà fòra da lë strop, përché vëjù tanme arviros. Soa passion a rabastërà Jonathan a superé ij sò lìmit fìsich, an rivand a n'àutr livel, abordand peuj àutri osej trassendent. An finitiva l'ochëtta a torna da sò strop, a l'é vëjù tanme arviros dai vej, ma tanme 'n dé dai tant àutr, ch'a adoro soe abilità 'd vòl. La moral a l'é ch'a venta tavòta seguité ij pròpe but, ëdcò se a venta cassè la costuma dla gent ch'a sta anvironament.

Nassù dël 1831 vzin al fium Grand River , a l'é avosà për esse stàit ël cap tribù dij Sioux  e sìmbol dla  resistensa nativa merican-a . A l'era an efet stàit la guida spiritual dla tribù, an particolar a l'é arcordà për avej unì diferent popoj nativ merican, tanme Sioux, Arapaho e Cheyenne , an vagnand la bataja 'd Little Bighorn contra l'armà djë Stat Unì . A l'ha an finitiva traposà le arm dël 1881, an arseivend l' përdon . A passërà 'l rest ëd soa vita travajand për ël circh ëd Buffalo Bill , an andand a caval ò tnend lande an soa lenga nativa. La legenda a veul che Tòr Sentà a l'era sòlit a maledì ò dé 'd nòm ai bianch ch'a capìo gnente. A l'é tavòta stàit vejù tanme na mnassa dal govern, përché a artenìa che Tòr Sentà a fussa bon për managé na resistensa contra la republica. Donch, l'òm a l'é stàit flambà dël 1890 a Fort Yates, sensa na rason vàlida da la polissìa.

Nassù dël 1958 a Gary ant jë Stat Unì dla Mérica , an Indian-a , vzin a Chicago, da na numerosa e povra famija nèira. A l'é arnomà tanme 'l re dla mùsica pop . Sò pare, Joseph Jackson a l'ha pussà ij sò 5 fieuj mas-cc vers la mùsica an batend ël grop Jackson 5  dël 1964, dont Michael a l'era 'l pi cit e talentos. Apress a la riussìa dël grop, Michael a l'è ancaminasse ant la cariera da solista, a l'achit con la tichëtta Motown Records , fin-a l'abòrd con Epic Records e 'l produtor Quincy Jones .  Da la colaborassion ëd cost, ël cantant a l'ha batì tra 'l 1982 e 'l 1991, soe meje ciadeuvre: Bad, Dangerous e Thriller . Cost dërié a l'é l'erbo pi vendù ant la stòria dla mùsica. A l'è mòrt dël 2009 për arest dël cheur , apress avej pijà tròp medicament për la malaseugn crònica .

Sità piemontèisa d'apopré 17.000 abitant an provinsa 'd Coni . Avosà p ër avej logià l'omònim marchesà ant l'età 'd mes. Geografìa Piassà ai pé dle Alp Còzie , a l'intrada dle val Po e Bronda , ch'a scoro marlàit fòra da la sità. Stòria Età 'd mes Salusse a l'é stàita part dla marca arduìnica 'd Turin , f in-al 1091, cand  a l'é d ësblasse p ër manch d'ardité .  Ij domini d'Arduin a son stàit donch otnù da j' Aleram , an particolar da Bonifassi d ël Vasto . Nassita d ël   Marchesà A la mòrt  ëd cost d ël 1142 , ij sò fieuj a l'han partagià soa tera: Manfred I a l'ha ardità la zòna 'd Salusse, an batend un marchesà ch'a l'é durà 4 sècoj. Marchesà Salusse a l'era obligà a aleesse con la Fransa ò ij Savòja cand a ventava, ma a l'ha goernà sò contròl dzor  ël Salussèis, Carmagnòla , Isolabela e àutre comun-e ant le Langhe . A l'ha vejù sò moment pi fiorissant ant  ël sècol ch'a fa 15, sota Ludvich...

Ìsola dlë Yemen d'apopré 3.500 km² e 40.000 abitant; patrimòni Unesco ansem a l'arcipelagh omònim. Geografìa : A l'é l'ìsola prinsipal dl' arcipelagh ëd Socòtra , piassà ant l' océan Indian , a fa part dl'Àfrica dont a l'é separà da la strèita 'd Guardafui . Socòtra a l'é part dlë stat asiatich dlë Yemen  e a l'é lòn ch'a rend ël paìs trans continental . Popolassion J'abitant a ven-o a soa adoss da lë Yemen continental e a parlo 'l soqotri , na lenga semìtica, binela dl'àrab; cost sì a l'é tavòta pi spantià. La pi gròssa e importanta sità a l'é Hadibu . Stòria Età antica Ij prim abitant a rivavo dal regn ëd Hadhramaut , ant ël sud dlë Yemen. A l'era conossùa dai Grech për l'ancens. Età 'd Mes Ij Sasanid a l'avìo pijà 'l contròl dl'ìsola e a l'era spantiasse na comunità nestorian-a , ch'a l'ha arzistì ai musulman ch'a managëran l'ìsola: Omayyad, Abbasid e Mahra . Européo A l...

Piassà an quarté San Salvari , a l'é 'l prinsipal leu 'd cult për ij judé 'd Turin . A l'achit, la comunità ebràica, për festegé l'emancipassion dël 1848, a l'avia ordinà a Alessandro Antonelli ël batiment d'un tempi dël 1861, lòn ch'ancheuj a l'é avosà tanme Mole Antonelian-a ; ël batiment a l'era tròp caristios, donch ij judé a l'han vendù ël tempi a la sità e a son ancaminasse con ël batiment dl'atual sinagòga. La sinagòga a l'é stàita pensà da Enrico Petiti , che dël 1884 a finirà ël travaj: na gròssa sinagòga an stil oriental, a base retangolar, con 4 tor àute 27 mèter, un-a për canton, mincadun-a quatà da na  cùpola a siola . A smon doe pcite sinangòghe ant ij tafus , dovrà për le funsion ëd minca di. A l'ha seufrì considerèivol dann dai bombardament dla sconda guèra mondial, ch'a l'avìo dësblà tut l'intern, peuj restaurà. Ël leu a l'é guernà dai militar tut ël di dal 1991, con l'operassion S trà Sicu...

Piassà a Cher, dzora n' autura ch'a dzorësta la sità , ch'a smon na bela vëddùa sla comun-a. A l'achit a-i era na capela antitolà al sant, a l'é stàita batìa na prima gesia ant ël sècol ch'a fa 14, ma a sarà dësblà dal feu marlàit pi tard. A l'é stàita peuj batìa torna, ant un stil mës-cià tra gòtich padan, baròch e neogòtich ; la faciada d'ancheuj a l'é stàita pensà da Bërnard Vitton dël 1752. Ël tòch dëssernent dla gesia a l'é 'l cioché, a l'inissi tor difensiva dël vësco Landolf: a l'é stàit quatà dël 1676 da na pagòda,  element tìpich dl'architetura oriental,   e a funsiona 'dcò tanme tor dle ore .

Nassù d ël 1304 a Tanger , an Maròc , a l'ha studià lej, fin-a cand a l'ha fàit  ël romé vers La M ëcca a 21 agn. Ël viagi, ch'a dovìa esse 'd 16 mèis, a l'ha armudalo: Ibn a viag ërà p ër 120.000 km, pi 'd March Pòlo . An achit a viagia p ër  ël mond àrab , peuj an Turchìa, Àsia Sentral, Cin-a e India e la fin a Granada e an Mali . Chiel a trovava travaj ant ij leu andoa andava tanme giùdes ò diplomàtich,  mersì a soa preparassion. Cand a l'é tornà an Maròch,  ël sultan a l'ha ordinà a un fiolòt  ëd scrive tute le memòrie dij viagi 'd Battuta, tenùe dnans  ël Rihla , soens considerà da j ë studios pa precis p ërché basà mach sla memòria dl'òm.

Sità piemontèisa d'apopré 30.000 abitant, capleu dla provinsa omònima. Avosà për ël lagh Verban dont a pija ël nòm. Geografìa Verbania a l'é piassà ant un-a penisola ant ël mes dël lagh Magior , andrinta a possed l' isolìn ëd San Gioann . A l'é bagnà dal Tòs e dal San Bërnardin , an pi la comun-a a toca 'l lagh ëd Mërgheus . Stòria Dënans   la comun-a Ant l'età 'd mes, Intra e Pallansa a j'ero sota influensa 'd Noara , ma soens ël contròl a passava a Vërsèj . A la fin dël sècol ch'a fa 14, ij teritòri a son passà a Milan . Con la pas ëd Rastatt dël 1714, l'area a l'é passà a l' Àustria e dël 1743, con ël tratà 'd Worms , durant la guèra 'd sucession austrìaca, ai Savòja . Ant l'eutsent a l'é dësvlupasse l'industria téssil, an batend ant ël sècol ch'a vnirà la Rhodiatoce, antraprèisa mnant ant ël setor dle tècnofibre. Fondassion Dël 1927, Sun-a da comun-a a l'é stàita agrupà a Pallansa , ch'as fondër...

Sità piemontèisa d'apopré 40.000 abitant, capleu dl'omònima provinsa. Avosà për soa industria téssil e 'l santuari d'Oropa . Geografìa Biela a l'é piassà ai pé dle Alp Bielèis ; as compon da Piass e Pian , la prima an colin-a antratan che la sconda a l'é an Pianura e a lijeje a-i é la funicolar . A l'é bagnà dal Serv , ch'a divide ël sènter comunal dal quarté Ciavasa . Stòria Achit Durant l'età 'd mes, la sità a l'era governà dai vësco 'd Vërsèj , ch'a l'han batì 'l quarté Piass an smon-end diferent privilegi a j'abitant dël 1160. Arvira Lor domini a l'é finì cand n'arvira mnà da Ardizzone Codecapra a l'ha dilivrà 'l Bielèis dal contròl dij vësco dël 1377, ch'a imponìo dle greve taje. Ëd conseguensa, la zòna a l'é passà ai Savòja për adonassion. Eutsent Biela a l'era stranomà "Manchester d'Italia", për soa liura con l'industria téssil, an particolar dla lan-a , an achit ij l...

Piassà ant ël sènter ëd Luca , batìa ant ël sècol ch'a fa 14, da la famija 'd banché locaj Guinigi . A l'é l'ùnica ansem a la tor dle ore dzor 250 tor dl'età 'd mes a esse arzistìa fin-a ancheuj. A l'é fàita an mon e pera , an stil gòtich ; a l'é àuta 45 méter e an cò a-i son 4 rol tavòtaverd  secolar. La rason d'ij erbo sël coercc a peul esse, che soa adoss, sota 'l cò dla tor a-i era na cusin-a , e a funsionava për sperde ij fum ò tanme giardin për le spessie. N'àutra spiegassion a l'é che Paolo Guinigi a l'avia piantà j'erbo tanme sìmbol ëd rinassita 'd soa sposa mòrta.

Nassù dël 1899 a Turin , a l'é stàit scritor, dzortut ëd poesìe , për la pi gròssa part an piemontèis . A l'era ancaminasse a scrive poesìe sël Birichin da fiolòt, a l'ha chità an pijand part a la prima guèra mondial e an vnend un përzoné. Durant soa përzonìa a l'ha amparà dai sò cambrada ël fransèis, l'alman e 'l russ. Pacòt a l'avia scrivù poesìe an italian e provensal, ma da j'agn 20 a l'ha mach pi scrivù an piemontèis. A l'é stàit un dij fondator dla C ompanìa dij Brandé , virà a spantié la lenga piemontèisa ant la literatura e ant la poesìa. Ël poeta a l'é 'dcò stàit stòrich dla literatura piemontèisa e a l'ha delinià l' ortografìa dla lenga , stranomà dij Brandé , ansem Andrea Viglongh . A l'é mòrt a Castel d'Anon dël 1964, andoa as stërmava da la vita dla sità.

Un dij quatr còdes dla literatura an anglèis antich , l'ùnich ch'as trova fòra dal Regn Unì. An particolar a l'é n' antologìa compòsta da 23 pròse e 6 poema, scrivùe an 136 feuj 'd bërgamin-a. A l'é stàit scrivù ant ël sècol ch'a fa 10, ant ël sud dl'Anghiltèra. Soa liura con Vërsèj  a sta ant ël fàit ch'a logia ant la sità da apopré mila agn: gnun a sa përché, ma as pensa ch'a l'é stàit mnà fin-a belelì da un romé anglèis ch'andasìa vers Roma . A l'é stàit arconossù 'me lenga anglèisa antica mach dël 1822, dënans a l'é tavòta stàit sità tanme lìber an lengua nen conossùa.

Sità piemontèisa d'apopré 45.000 abitant, capleu dla provinsa omònima. Avosà për le risere pen-a fòra da la sità e për logé ël Lìber 'd Vërsej . Geografìa A l'é bagnà dal Sèisa, ch'a l'é 'dcò 'l finagi con la Lombardìa a est. Stòria Achit Sò nòm a ven dal Celt e a significa "avampòst celtich", apress l'ariv dij Roman a l'é vnua na crosiera 'd comersi. Ant ël sècol ch'a fa 4, San Eusebi a l'è stàit ël prim cristian a slarghé la religion an Piemont  an partend da Vërsèj. Età 'd Mes Vërsèj a l'é stàita governà dai vësco , batajand a fianch dla Lìa Lombarda , fin-al sècol ch'a fa 13, cand a l'é armudasse an lìbera comun-a  e a l'ha controlà tuta la diòcesi. An cost perìod fiorissant a l'é stàita fondà la prima università dël Piemont e a l'é stàita la prima comun-a a gavé la servitù dla tëppa . Savòja La sità a l'ha përdù soa indipendensa apress a le ruse interne tra Guelf e Ghiblin, an passand ai Vi...

Ëdcò ciamà Ra Madòna , a l'é na basìlica minora piassà ant ël sènter ëd Vi an provinsa 'd Coni. A blaga ij primà d'avej la cùpola elìtica e 'l sircuit ëd frësche pi gròss al mond . A l'era a l'inissi un pilion; dël 1592 a l'era stàit ciapà con na projét da un cassador e na frësca a l'é ancaminasse a sagné sconda la tradission; cost fàit a l'ha sturnicà l'anteresse dij romé . Donch, ël vësco 'd Ël Mondvì e 'l duca Carl Emanuel a son ancaminasse dël 1596 a batì lë smisurà santuari sota pensament d' Ascanio Vitozzi . A l'é stàit avù pi car ël batiment ëd Soperga për diferent agn, ma ant ël sècol ch'a fa 18, Francesco Gallo a l'ha arpensà e finì la cùpola, frëscà da Mattia Bortoloni e Felice Biella . A son goernà ant la gesia ij cadàver ëd Carl Emanuel e dal 2017 Vitòrio Emanuel III e Elena dël Montenèigr .