Post

Visualizzazione dei post con l'etichetta Përsonagi stòrich

Cristòfo Colomb

Immagine
Nassù dël 1451 a Genoa , a l'é stàit un navigator e esplorator, avosà për la dëscuèrta dla Mérica dël 1492. Fieul d'artisan genoèis, ëdcò se l'adoss a l'é disputà tra Cogoleto e Ëspagna. Colomb a l'ha fàit ël matlòt da motobin giovo, an pijand part a doe spedission genoèise a Chio an Grecia e a un-a për le Fiandre, ch'a l'é stàita tacà dai corsar fransèis e a l'ha dovù arfugesse an Portugal. A l'ha virà 'dcò tra ij pòrt ëd Bristol e Galway (Gales e Irlanda) e scond ij sò test a l'é rivà an Islanda, an ciamandse se 'l mar ëd Norvegia ch'a l'avìa traversà a fussa part d'un oséan pa conossù. A l'ha peuj pijà part a na spedission portughèisa an Ghana, an amparand a dovré l'astrolabio. Colomb a l'era sicur ëd rivé an India, an navigand për l'oséan Atlantich nopà che l'Indian. La rason a l'era l'amper Otoman, ch'a tajava le nav europenghe ch'a comersiavo con l'orient. A l'ha calcolà mal ij...

Bepe Garibald

Immagine
Nassù a Nissa Marìtima dël 1807, ai temp part djë Stat Sabàud  a l'é stàit un rivolussionari, polìtich e scritor , avosà 'me eroe dij doi mond për soa contribussion a l' unità d'Italia e la difèisa dl'Uruguay . Garibald a l'era d'adoss lìgura e 'me ij sò cé a l'ha ancaminà soa cariera an fasend ël matlòt. Dël 1833 a l'ha abordà Bepe Mazzini , già fondator dl'associassion për l'indipendensa italin-a Giovine Italia . Apress ël faliment ëd n'arvira a Genoa , a l'é stàit condanà a la pen-a 'd mòrt , donch a l'é scapà an Sud dla Mérica . Sud dla Mérica A l'ha passà 10 agn oltraocéan; rivà a Rio de Janeiro a l'é giontasse al moviment separatista dël R io Grande do Sul contra l' Amper dël Brasil . Tramudà a Montevideo, a l'ha difendù l'Uruguay da l'atach dl'Argentin-a, an fondand na legion d'esilià italian, ch'a vestìo l'avosà camisa rossa. An sto perìod a l'é mariasse con l'ar...

Mustafa Kemal Atatürk

Immagine
Nassù dël 1881 a Tessalònich , ancheuj an Grecia, a l'é stàit ël pare fondator dla Turchìa . A l'é chërsù sota l' Amper Otoman ; a l'ha studià a la scòla militar e a l'ha vagnà rispet ant la bataja 'd Galipoj . Apress la prima guèra mondial l'Amper Otoman a l'era fiach an càusa a la dërota e 'l partagi tra le potense europenghe, cand a son stàite gavà a l'ëstat dontré soe region. Mustafa a l'ha donch mnà 'l Moviment Nassional Turch , contra j'invasor europengh e 'l sultan.  Chiel a l'ha donch pijà 'l podej dël 1922, an batend la Repùblica Turca l'ann apress. A l'é stàit rivolussionari 'dcò për soe decision polìtiche pendant sò mandà, amportante soe arforme a son stàite: Separassion tra religion e Stat e nassita dlë stat làich ; Drit a le fomne e sufragi universal (bin dnans dl'Italia); Avzinament a la cultura europenga , nassita dij cognòm turch e arlev dl'alfabet àrab an agreman ëd col latin .  Mus...

Simon Bolivar

Immagine
Nassù dël 1783 a Caràcas , a l'é stàit un rivolussionari për dontré paìs ant ël  Sud dla Mèrica , andoa a l'é stranomà 'l livrador. Soa famija a l'era rica e crèola , visadì 'd bianch ch'a j'ero tramudasse an fasson stàbila ant la Mèrica. A l'ha studià an Euròpa, e a l'era stàit frapà da j'ideaj dla rivolussion fransèisa . Bolivar a revava 'd mné a l' indipendesa da la Spagna sò paìs, visadì 'l Venessuela , an batend dël 1811, apress a n'arvira, la Prima Repùblica Venessuelan-a, peuj torna drocà an man ai colonissador. Sò but a l'ha otnulo dël 1819, apress agn ëd ruse e ciacòt, an sodand l'indipendensa dël Venessuela, peuj confluì ant la Grand Colombia , ch'a contnìa Colombia, Venessuela, Ecuador e Panamà , delivrà 'dcò sti sì da chiel. Bolivar a l'ha apress concorù a l'indipendensa dël Perù , apress la bataja d'Ayacucho dël 1824, ansem a Tòni 'd Sucre , ch'a la butà 'dcò na pera a minca ...

Leònida I

Immagine
Nassù dël 540 aGC a Sparta , a l'é stàit un re e comandant d'armà spartan. Leònida a l'é vnù re 'd Sparta dël 489 aGC, apress ël govern ëd sò frel. Sto sécol a l'é stàit sagrinà për le vise dl' Amper Persian vers la Grecia , ch'a l'era dësvlupà, ma 'dcò motobin a tòch ëd tante sità stat. Ij Persian a son stàit già dërotà dël 490 aGC ant la bataja 'd Maraton-a , ma Serse I a l'avìa organisà n'àutra spedission dël 480 aGC. Cand a l'é ancaminasse l'atach persian, jë spartan a son pa partì për combateje, për via 'd na festa religiosa, tutun, Leònida a l'é ancaminasse con 7.000 bajet grech për abodré ij Persian a le Termòpij , në strèit pass tra montagne e mar. Ël leu a l'é stàit sernù përché ij Persian a j'ero motobin pi che ij Grech, donch parej a l'era malfé da fesse ansercé. Un bërgé fëlon Grech a l'ha dit ai Persian l'andi dij Grech, an përmëttendje ëd argireje. Leònida, an savend dla dërota sicura,...

Hammurabi

Immagine
Nassù dël 1810 aGC, a l'é stàit un re babilonèis . Hammurabi a l'ha ardità 'l tròno 'd Babilonia dal pare dël 1792 aGC, che fin-a cost moment as tratava mach d'un-a pcita sità stat . Chiel a l'ha armudala an gròss amper, an unend tuta la Bassa Mesopotamia dzor sò regn. L'àutra custion ch'a l'ha ardelo avosà, a l'é sò còdes, ciamà donch Còdes ëd Hammurabi , ch'a l'ha andrinta 'l prinsipi dla lese dël tajon , visadì che al baraba as fasìa la midema còsa ch'a l'avìa fàit chiel. Le pen-e a armudavo 'dcò an base a la classa social e chiel a l'avìa fàit ëdcò dle lese contra chi a bodrava con eva la bira , an fasend lë svicio. A l'é chërdensa comun-a che cost a fussa 'l prim còdes scrivù, antratan che costi a esistìo dai temp dij Sumer . Hammurabi a l'ha ardà pi bon sti sì. Hammurabi a l'é mòrt ëd veciaja dël 1750 aGC.

Napoleon Bonaparte

Immagine
  Nassù dël 1769 a Ajaccio an Còrsica , a l'é stàit un general e prim amperator fransèis. Soa famija a l'era 'd bassa noblëssa còrsa, ìsola che fin-al 1768 a l'era part dla Repùblica 'd Genoa , donch Napoleon a parlava còrs e toscan e 'l fransèis a l'ha amparalo 'me sconda lenga con n'acent distintiv. Rampa A l'ha studià an Fransa a la scòla militar; la rivolussion fransèisa a l'ha mnà a l'intrà 'd tant giovo 'me chiel ant l'armà. Napoleon a l'ha vagnà l'ansëgna 'd general apress sò talent mostrà ant l' assedi 'd Tolon contra j'anglèis dël 1793. A l'é peuj dëssernse ant la campagna d'Italia e apress la spedission d'Egit , a l'ha fàit n' antruch ëd stat dël 1799 , an vnend prim cónsol. Govern Lë stadi dël consolà a l'é durà fin-al 1804, cand a l'é nominasse amperator dij fransèis, an batend ël prim Amper Fransèis . Napoleon a l'ha realisà dontré valor dla rivolussion ...

Vlad III, l'Ampalator

Immagine
Nassù dël 1431 an Transilvania , avosà mej tanme Dràcula , da lë stranòm dël pare, a l'é stàit un guerié e 'l voivoda (prinse) dla Valachia . A l'ha ispirà 'l romans ëd Bram Stoker ël Cont Dràcula. Achit Sò pare Vlad II, fieul dël voivoda passà Mircea , arfugià an Ungherìa, a l'era tornà voivoda dla Valachia, në stat cussin tavòta mnassà da Ungherìa e Otoman , ma flambà da l'ungherèis Hunyadi dël 1447, strach ëd soa polìtica da bandaròla . Durant ël govern dël pare Vlad III a l'era ostagi Otoman, andoa a l'ha conossù l' ampalament . Sò govern Vlad III a l'era donch instalasse an Valachia sostnù da j'Otoman, ma spodëstà da Vladislav II un cicinin dòp. Vlad a lo flambërà 'd përson-a dël 1456 an bataja, durant ël veuid ëd podej Otoman e Ungherèis. Sò govern a l'é avosà për sò ghignon vers j'Otoman e la guèra durbìa contra 'l sultan Maomet II . Sò tòch distintiv a l'era l'esse tant sever contra nemis, opositor e bojard ...

Ea-nāṣir

Immagine
Nassù ant ël sècol ch'a fa 18 aGC, ant la sità Sumera Ur , sota l'amper Babilonèis a l'é avosà për avej arseivù la prima lamenta dla stòria dël comersi. Chiel a l'era un mërcant d' aram e àutri metaj an tuta la region, ch'a catava da Barhein e Emirà Àrab Unì. A l'era tant rich da traté për la sità d'Ur e a l'avìa catà na gròssa meison ant ël sènter sità, peuj vendùa cand a l'avìa perdù soa crejansa. A l'avìa 'l vissi 'd vende aram pa bon ò 'd mandelo nen a chi ch'a catava. Ea-nāṣir a l'ha arseivù dontré taulëtte 'd lamenta, che për quaich rason a l'ha goernà an ca, ma la pi avosà a l'é passà a la stòria tanme la taulëtta 'd lamenta a Ea-nāṣir.  A vnìa da sò client Nanni , ch'a l'avìa catà senté un servidor la marcandisa, ma costa a l'era 'd grama qualità e 'l servidor a l'era stàit tratà mal. Taul ëtta 'd lamenta 'd Nanni Sta taulëtta a l'é scrivùa dzor creja, an acàdi...

Lissànder ël Grand

Immagine
Nassù d ël 356 aGC a Pella , ant la Grecia d'ancheuj, a l'é avosà tanme un dij pi grand comandant d'armà dla stòria, chiel ch'a l'ha batì l'amper Macédon. A l'era fieul dël re 'd Macedonia Flip II e a l'é stàit educà da Aristot . Lissànder, a vint agn, a l'é vnù re apress che 'l pare a l'é stàit flambà na da vardia. A l'ha ardità un regn armudà da Flip II da paisan a potensa local, ch'a fasìa tëmma ai vzin senté la legendaria falangia macédona e le arme da assedi . Conquiste Ël re macédon a l'ha seguità la Lìa 'd Corint batìa dal pare, ch'a volìa unì tute le sità-stat greche, an dësbland le arvirose tanme Tebe. Lissànder a l'ha peuj realisà ës ch'ij Grech a revavo 'd pi, visadì dësblé 'l nemis giurà Persian a orient. Donch, ël re, dël 334 aGC, a l'ha traversà ij Dardanej për sbarché an Anatolia e a l'ha pijà an pressa tut l'amper. A l'ha peuj pijà l' Egit sensa gnanca combate, ...

Mare Teresa

Immagine
Monia vnùa santa e premi Nobel për la pas avosà për sò agiut ai pòver ëd Calcutta . A l'é nassùa dël 1910 a Skopje , ancheuj an Macedonia dël Nòrd , da famija albanèisa catòlica . Mòrt ël pare cand a l'era cita a l'é stàita chërsùa da soa mare scond ij precet catòlich. Cand a l'avìa 18 agn a l'é andàita an Irlanda a fesse monia dl'òrdin ëd Loret. A l'é tramudasse an India , a Darjeeling për afronté 'l novissià. Na vira rivà ant la sità a l'ha mostrà stòria e geografìa , ma cand a l'ha vejù Calcutta , a l'ha pa podù ignoré la povertà ch'as campava sla sità. Teresa a l'ha donch lassà la vita 'd convent dël 1948, serniend la sitadinansa indian-a  al moment dl'indipendensa dl'India e tramudandse a Calcutta, andoa a l'ha durbì dle ca për meisiné ij malavi 'd lebra e an arseivend gagn òrfan. Dël 1950 a l'ha fondà le Missionarie dla Sità, ancheuj ancor ativ për ij midem but. Mare Teresa a l'ha arseivù 'l Nob...

Ìvan ël terìbil

Immagine
Nassù dël 1530 a Mosca, an Russia, a l'é stàit në zar russ . Ìvan a l'era fieul dël grand prinse 'd Moscovia , mòrt cand a l'era masnà, donch soa mare a l'é stàita soa resiora, ma le còse a j'ero nen belfé: a-i era la guèra sivila , cissà dai nòbij, ciamà bojard . Ël futur zar a l'era nisi, dësmentià da la cort e sircondà da sassinadi, lòn ch'a anfluensërà motobin sò spìrit e caràter. A l'é diventà zar dël 1547 e a l'ha mostrasse svicio motobin antraprendent, an stranomand Mosca la Tersa Roma , dzor na base 'd dissendensa bisantin-a e an fasendse ciamé " zar ", derivà dal tìtol Roman Céser . Sò stranòm "Ël terìbil" a ven da sò ghignon vers ij bojard, ch'a flambava regolarment, a l'avìa batì a cost but n'armà 'd oprichniki , visadì 'd sivalié vestì 'd nèir, armà 'd sàber e foét , ch'a sbaruvavo la popolassion e flambavo j'opositor, an càusand pi 'd 10mila sassinadi. Sò govern a l'...

Gioana d'Arch

Immagine
Nassùa dël 1412 a Domrémy ant la Loren-a an Fransa , a l'é stàita na comandant d'armà, ancheuj santa e eroìna fransèisa . A tërdes agn a l'é ancaminasse a vëdde dij sant ch'a le disìo 'd giuté 'l delfin ëd Fransa, Carl VII , a arpijé le tere perdùe an agreman dj'anglèis, ch'a stasìa vagnand la guèra dij sent agn . Parej a l'ha fàit Gioana dël 1429, ciamand a Carl VII ëd mné n'armà për seguité soa mission, che dësperà, l'ha agradì. L'eroìna a l'é ancaminasse an delivrand Orléans , prima vitòria fransèisa ch'a l'ha mnà a tante àutre ch'a l'han rendù possìbil la vitòria fransèisa dla guèra, an arvërsand la situassion. Gioana a l'é stàita caturà dai borgognon dël 1430 e vendùa a j'aleà anglèis , ch'a l'han brandala sël farò con l'acusassion ëd mascarìa . Un motiv daré a le acusassion a l'era 'l fàit ch'a l'avìa ij cavej curt e a portava a còl ròba da òm , pa për travestisse tanme as dis,...

Camilo Benso, cont ëd Cavour

Immagine
Nassù a Turin dël 1810, da na famija nòbila , a l'é avosà tanme 'l pare dl'unità italian-a . Camilo a l'era tròp franch për l'academia militar, a l'ha donch viagià për Fransa e Anghiltera për capì j'efet dla rivolussion andustrial. A l'avìa na vëddùa polìtica 'd drita , vers j'ideaj dël liberism e liberalism , a sostegn dla monarchìa costitussional. Polìtica Dël 1847 a l'ha fondà 'l giornal "Il Risorgimento" për dé spassi a le arceste d'arforme costitussionaj piemontèise. Dël 1852 a l'é vnu president dël consèj dël Regn ëd Sardegna, an batend ël Canal Cavour e vie frà për modernisé la conomìa, ëdcò an ancorangend ël lìber scambi . Durant sò mandà a l'ha butà l' obligassion ëd frequenté le scòle elementar për tui. Ampegn për l'unità Dël 1855 Camilo a l'ha mandà n'armà a combate la guèra 'd Crimea , an portand ël Regn ëd Sardegna al livel ëd dignità d'àutri stat europengh. Mersì a st'an...

Enrich 4 ëd Borbon

Immagine
Nassù a Pau dël 1553, an Gascogna, an Fransa, da Tòni 'd Borbon e Gioana 'd Navarra , ij re 'd Navara . A l'é avosà për esse stàit ël prim Borbon sël tròno 'd Fransa . Soa famija a l'era amparentà con ël re 'd Fransa, ma Enrich a l'é tavòta mostresse dëspassionà a la coron-a, an avend pi a cheur la càusa calvinista , an mnand l'armà ugonòta an Navara . La Fransa a l'era nompà anvestìa da le guère 'd religion fransèise: ël re catòlich e amis Enrich 3 ëd Valois a l'ha signà soa condan-a an flamband sò rival catòlich Enrich ëd Guisa , visadì an cissand ël furor dla Lìa Catòlica e an venend flambà da un fra' . Dnans soa mòrt dël 1589, a l'ha nominà Enrich 4 ëd Borbon tanme sò sucessor, a pat ch'as convertèissa al catolicésim : da sta rason a nass la fras " Paris a va bin na mëssa ". Ël govern dl'òm a l'é stàit fosonant, an efet a l'ha chità le guère 'd religion fransèise e batì në stàt stàbil . Combin ...

George Washington

Immagine
Nassù dël 1732 an Virginia , a l'é avosà tanme 'l pare fondator e 'l prim president djë Stat Unì dla Mèrica . A l'é chërsù ant na rica famija 'd gròss proprietari rulaj, a l'ha mnà l'Armà Continental contra j'anglèis, an vagnand l'indipendensa da la coron-a dël 1783 con ël tratà 'd Paris. Apress la guèra, Washington a l'é stàit elegiù, an butand tui d'acòrd , tanme prim president dël neuv paìs: l'ùnich a esse pa afilià a quaidun partì polìtich. A l'ha governà për doi mandà , arfudand 'l ters e an butand dij finagi al podej presidensial . A l'ha tenù n'andi neutral vers le potense europée, për dësvlupé mej jë Stat Unì. A l'ha an pi ratificà la costitussion . Dël 1797 a l'ha lassà la polìtica, ma dël 1799 a l'é mòrt për n' anfession al gosé .

Tòr Sentà

Immagine
Nassù dël 1831 vzin al fium Grand River , a l'é avosà për esse stàit ël cap tribù dij Sioux  e sìmbol dla  resistensa nativa merican-a . A l'era an efet stàit la guida spiritual dla tribù, an particolar a l'é arcordà për avej unì diferent popoj nativ merican, tanme Sioux, Arapaho e Cheyenne , an vagnand la bataja 'd Little Bighorn contra l'armà djë Stat Unì . A l'ha an finitiva traposà le arm dël 1881, an arseivend l' përdon . A passërà 'l rest ëd soa vita travajand për ël circh ëd Buffalo Bill , an andand a caval ò tnend lande an soa lenga nativa. La legenda a veul che Tòr Sentà a l'era sòlit a maledì ò dé 'd nòm ai bianch ch'a capìo gnente. A l'é tavòta stàit vejù tanme na mnassa dal govern, përché a artenìa che Tòr Sentà a fussa bon për managé na resistensa contra la republica. Donch, l'òm a l'é stàit flambà dël 1890 a Fort Yates, sensa na rason vàlida da la polissìa.

Genghis Khan

Immagine
Nassù apopré dël 1162, vzin al fium Onon an Mongòlia, a l'era fieul d'un captribù anvelenà cand a l'era pcit. A l'é stàit chërsù da soa mare an estrema povertà. Sò vèir nòm a l'era Temujin, ma a l'era stranomà Genghis, visadì "dominator universal"; Khan a l'é un tìtol tìpich an Asia sentral. A l'ha unì le tribù dla stëppa e la Mongòlia, senté diferente lianse fondà dzor ël mérit; peuj a l'ha conquistà ij Tangut e la dinastìa Jin an Cin-a , l' Amper dla Corasmia an Asia Sentral, la Rus di Kiev an Euròpa oriental e 'l Caucas: an batend l'Amper Mongòl, ël pi gròss amper sensa anterussion teritoriaj dla stòria. Soa fòrsa a stasìa ant la rispartission an unità decimaje dle trupe, al dovragi dij cavaj e a l'andi dla tramudassion dij messagi.  Sota 'l khan a l'era batisse n'era ciamà Pax Mongolica : la via dla seda a l'era sicura, ij comersi fiorì e a l'avia varà un còdes civil ciamà Yasa , ch'a soportava ...

Soliman ël Magnìfich

Immagine
Nassù d ël 1494 a Trebisonda ant la Turchìa d'ancheuj, fieul d ël sultan Selim I. Stranomà  ël Magnìfich da j'ossidentaj e ' l legislator dai soget, Soliman a l'é vnù sultan dl' Amper Otoman d ël 1520 e a l'ha trasformalo an super potensa. Tra soe conquiste as arcòrdo: l' Irach , gavà a l'Amper Persian; Belgrad , l'Ungherìa e part dl' Ucraìna an Euròpa continental (an rivand a assedié Vien-a ); Ròdes, Trìpol, Tùnis e Alger ; Ël domini d ël mar Mediterani mersì al corsal e amiral Arieden   Barbarossa . Soliman a l'ha 'dcò batì 'l còdes Kanun , ch'a afiancava e furnìa la sharia , visadì la lese islàmica tradissional. Chiel a l'era tavòta an rusa con l'amperator d ël Sacr Roman Amper   Carl V ,  an arconossend pa sò tìtol, an blagand mach p ër chiel midem  ël tìtol d'amperator. La dërota pi greva mai sufrìa da Soliman a l'é stàita l' assedi 'd Malta dël 1565. Ël sultan a l'é mòrt dël 1566 durant n...

Ricard Cheur ëd Lion

Immagine
Nassù d ël 1157, quart fieul d ël re d'Anghiltèra Enrich II e Leonora d'Aquitania . A l'é stàit educà da soa mare an Fransa, an conossend  ël fransèis e l'ossitan ma pa l'anglèis. Ricard a l'é vnù re d'Anghiltèra apress na guèra contra sò pare, pogià dal re 'd Fransa Flip II e la mare. Durant sò regn (1189-99) a l'ha pasà mach ses mèis an Anghiltèra. Ricard a l'é avosà p ër sò coragi (dont sò stranòm), p ërché a batajava an prima linia, an particolar a l'avia mnà l'armà cristian-a an Terasanta, durant la Tersa Crosià , an conquistand San Gioann d'Acri e an d ërotand  Saladin diferente vire. A l'era  ëdcò reussì a rivé a un acòrd con ij musulman: Gerusalem a dovrìa esse àraba ma ij romé cristian disarmà a podran intré ant la sità. A l'é stàit ciapà e fàit p ërzoné da j' Àustriach antratan ch'a tornava an pàtria e costi a l' han ciamà a l'Anghiltèra na greva  armangia, ch'a l'ha ardà pi pover le cassi...