Bepe Garibald

Nassù a Nissa Marìtima dël 1807, ai temp part djë Stat Sabàud a l'é stàit un rivolussionari, polìtich e scritor, avosà 'me eroe dij doi mond për soa contribussion a l'unità d'Italia e la difèisa dl'Uruguay.

Garibald a l'era d'adoss lìgura e 'me ij sò cé a l'ha ancaminà soa cariera an fasend ël matlòt.

Dël 1833 a l'ha abordà Bepe Mazzini, già fondator dl'associassion për l'indipendensa italin-a Giovine Italia.

Apress ël faliment ëd n'arvira a Genoa, a l'é stàit condanà a la pen-a 'd mòrt, donch a l'é scapà an Sud dla Mérica.

Sud dla Mérica

A l'ha passà 10 agn oltraocéan; rivà a Rio de Janeiro a l'é giontasse al moviment separatista dël Rio Grande do Sul contra l'Amper dël Brasil.

Tramudà a Montevideo, a l'ha difendù l'Uruguay da l'atach dl'Argentin-a, an fondand na legion d'esilià italian, ch'a vestìo l'avosà camisa rossa.

An sto perìod a l'é mariasse con l'arvirosa brasilian-a Anita e a l'ha amparà le tàtiche 'd guèra 'me j'atach a sorprèisa.

Italia

Chiel a l'é tornà an Italia dël 1948 për pijé part a la prima guèra d'indipendensa e për difende la Repùblica Roman-a fondà da Mazzini, tute e doe antraprèise falìe.

Soa antraprèis pi avosà a l'é stàita la spedission dij mila, visadì cand chiel e mila bajet a l'han alvà le ancre për rivé an Sicilia e dëroté ij Borbon dël Regn dle Doe Sicilie.

A l'ha apress consignà ël Suditalia a Vitòrio Emanuel II ch'a calava da nòrd, antratan che Garibald a montava da sud, mersì a l'avosà Abòrd ëd Teano, an Campania.

Garibald a l'ha pijà part ëdcò a la tersa guèra d'indipendensa, cand a l'ha vagnà la bataja 'd Bezzecca an ocupand ël Trentin, ma 'l re apress l'armistissi ëd Cormons a l'ha avù pi a cheur ël Vèneto e 'l Friul, donch Garibald a l'é stàit obligà a buté fin a l'ocupassion.

Vita polìtica e sivila

Garibald a l'é stàit deputà d'Italia për 6 vire, mistà dla gàucia stòrica, republican e anticlerical, fin-al 1880, cand avilì da l'andi dël paìs a l'ha chità la vita pùblica e a l'é artirasse a Caprera an Sardegna, andoa a scrivërà fin-a soa mòrt dël 1882.

A l'é stàit deputà dla Fransa për un perìod motobin curt dël 1871, a l'é dësmëtesse për la vëddùa nemisa e conservatrisa dla ciambrea fransèisa.

Tòch distintiv

• L'avosà camisa rossa dij garibaldin, a l'era nassùa përché soa legion an Uruguay, sensa argent nì na muda da bataja, a l'han dovrà stòfa rossa destinà ai bëcché 'd Buenos Aires.
• Pendant n'abòrd an Calabria sl'Aspromont, Garibald a l'é stàit ferì a na gamba, ëd propòsit, da un bajet dël Regn d'Italia vnù da nòrd, për neutraliselo për tëmma ch'a tachèissa Roma, protegià da la Fransa 'd Napoleon III, ch'a l'avrìa tacà 'l Regn d'Italia për difendelo.