Post

Visualizzazione dei post da ottobre, 2026

Fogassa dossa

Immagine
Galuparìa piemontèisa ch'a armuda motobin dal leu 'd produssion: sota a son mostrà diferente arsete e sòrte 'd fogassa dossa. Fogassa 'd Lissandria La version pi sempia, a blaga la denominassion comunal (DE.CO) ëd Lissandria . Descrission e arseta As pronta an giontand ant un ciopon: eva tëbbia, alvà, farin-a e euli d'uliva . A sta mira as ampasta për 10 minute, fin-a cand l'ampast a ven còti e alàstich, adess a va coatà e lassà a alvé. La fogassa a va cosùa ant ël forn dzor na feuja d'aram, slargà con na tëggëssa 'd 1cm e përtusà , parej da podej vërseje dzor lë sùcher , coatandla. A l'é prontà cand la surfassa a l'é dorà, as mangia càuda ò a la tamprura dl'anvironament . La pi gròssa diferensa con le àutre sòrte 'd fogassa dossa, a l'é che la lissandrin-a a l'é motobin voita, a smija pròpe la clàssica fogassa salà genoèisa , ma sucrà. Stòria La fogassa 'd Lissandria a ven an efet da cola genoèisa, da tavòta spantià ant la s...

Barbet

Immagine
Ëdcò ciamà valdèis ("barbet" a peul esse ofensiv), a son na comunità cristian-a protestanta , ch'a séguita la dotrin-a 'd Valdo 'd Lion . Ij barbet a son apopré 30-40 mila, spantià dzortut anviron a le Alp: ant le Vaj Valdèise an Piemont (Val Pèlis, Val Germanasca e Val Ciuson), an Fransa dël sud, Almania e Svìssera , ansem a le comunità an Sud dla Mérica . Stòria Adoss Valdo a l'era un rich mërcant ëd Lion , ch'ant ël sécol ch'a fa 12, a l'ha dàit tuta soa richëssa ai pòvr e a l'é ancaminasse a prediché. Chiel e ij sò dissépoj, ciamà "Ij pòvr ëd Lion" a l'han arseivù la scomùnica dal papa dël 1184. Scapada Ij barbet, crasà da la popolassion e da la Gesia, a son stàit taparà da Lion e as son piassà anviron a le Alp, al finagi dla siviltà catòlica, dël 1208. An cost moment donch, as ancamin-a la comunità 'd barbet an Delfinà e an Provensa ( Fransa ) e an Piemont (Ij pòvr Lombard), an 3 dle Valade Ossitan-e, ch'a saran stra...

Csenta

Immagine
Csenta a l'é 'l nòm ëd doe galuparìe diferente dla cusin-a piemontèisa . Csenta 'd Palasseu As trata d'un doss tìpich ëd Palasseu , an provinsa 'd Vërsèj , a l'é na sòrta 'd torta. Sò ingredient distintiv a l'é 'l sandon , che ansem a la pasta fròla, farin-a, alvà, euv, ninsòle e amel a l'é cosù an forn . L'arseta a l'é d'adoss pòvra, fàita con lòn ch'a s'avìa an mison. A l'era 'l doss tradissional ch'as prontava la dëriera dumìnica d'otóber, për la festa dl'arcòlt , andoa as disìa mersì a Dé për 'l ris cujì (mangé base dël Vërselèis). Csenta d'Arsagn Pan tìpich d' Arsagn Monfrà , an provinsa 'd Lissandria . A smija na fogassa, ma la drolarìa a l'é ch'andrinta a-i son le grasëtte e le nos . La csenta d'Arsagn a l'é prontà an giontand a l'ampast, fàit con farin-a, alvà e sandon,  le grasëtte e le nos ciapulà e an spantiandlo dzor na feuja d'aram con na tëggëssa '...

Ël Dòm

Immagine
Sità piemontèisa d'apopré 17.000 abitant, an provinsa dël Verbani-Cusi-Òssola. Avosà an tuta Italia përché as ancamina con la "D", dovrà për compité ij mòt. Geografìa Ël Dòm as treuva an val d'Òssola , dont a l'é 'l sènter prinsipal. A l'é bagnà dal Bogna e dal Tòs , che belessì a arsèive l'eva dël prim. A Ël Dòm as parla 'l dialet ossolan, ch'a l'é na variant dël lombard. Stòria Età antica Dnans ij Roman , Ël Dòm a l'era la "capital" dij Lepons , un pòpol d'adoss sèltica. Dël 12 aGC la sità a l'é stàita giontà a le tère roman-e e a-j passava la strà ch'a gropava Milan con ël lagh Verban e 'l pass dël Sempion për traversé le Alp. Età 'd mes Drocà Roma, ël domini a passa ai Longobard , ch'ancamino n'era 'd ravagi. Apress la sità as gropërà ai vësco-cont ëd Noara , ma le ruse con gent dël Valèis e anterne tra guelf e ghiblin, a posso la sità a ciamé la tùa 'd Gian Galeass Viscont ëd Milan dël...

Bagna Càuda

Immagine
Fojòt ëd bagna càuda e vërdure Piat tìpich e mistà dla cusin-a piemontèisa , avosà për sò savor motobin carià. Descrission A l'é na bagna satìa, ch'as mangia con le vërdure cosùe e crùe, ma 'dcò con la polenta . Sanmarch a l'é pa dovrà 'me le altre bagne: a l'é pa l'acompagnament dij piat, a l'é chila 'l piat prinsipal . Ël mangé andoa a l'é spantià dzora a serviss mach pej 'd sostegn për mangela. Prontela La bagna càuda as pronta ant na ramin-a 'd tèra cusùa , andoa ant l' euli d'uliva as gionto le anciove salà , ch'as fan cheuse sensa fele fricassé. Na vira che l'euli e le anciove a son na còsa sola, as gionta l' aj , an fische e as cheus fin cand la bagna a l'é samblà bin. Mangela Na vira prontà, la bagna càuda as buta al sènter dla tàula, ant ël dian , na sieta an tèra cosùa con sota la s-cionfëtta , në scaudor con la brasa viva për goernela càuda. Ancheuj sta costuma a l'é armudà ant ij fojòt , dij tupin ...

Pòrta Pila

Immagine
Ëdcò ciamà Pòrta Palass , a l'é un sotquarté dël quarté Aurora , a Turin , avosà për sò mercà . Piassa Soa esistensa a vira anviron a soa piassa, ancheuj ciamà Piassa dla Repùblica , un-a dle pi gròsse d'Italia. La piassa a sarìa dovùa esse la neuva Piassa d'Arme sota ij Savòja , ma a l'é stàita scartà. A l'é nopà stàita soagnà da Juvarra con ij sò edifissi baròch e dël 1837, a l'é stàita durbìa e ciamà piassa Emanuel Filibert: an tramuvand belessì ij mercà vzin . Mersì a soa posission sentral e sò amportant mercà, a l'é tavòta stàit leu 'd tramuv ëd gent pòvra, an sërca 'd travaj, a l'achit dal Piemont paisan , peuj dal Mesdì e ancheuj da Àfrica, Àsia e Sud dla Mérica . Mercà Ël mercà, soens ciamà mach Pòrta Pila, a l'é 'l pi gròss mercà l'aria durbìa d'Euròpa, an contand fin-a 800 banch. Ant la piassa a l'aria durbìa a-i son ël mercà dij frutassé, dle ròbe e dla marcandìsa bodrà, andoa as treuva minca còsa, dai parapieuva ...

Cusin-a piemontèisa

Immagine
Panissa, bagna càuda e Bareul La cusin-a piemontèisa a l'é formà da arsete motobin diferente tra lor, dzortut an base a la zon-a. J'ingredient pi dovrà ant ij piat a son mnù, aj, ris, anciove, carn crùa, fromagg, vin, butir e euli e ant ij doss la cicolata e le ninsòle . Achit Ël Piemont an passà a l'era na surfassa 'd paisan, ant le condission pi pòvre , soens ch'a travajavo la tèra d'àutri për mach na pcita part ëd lòn ch'a produvavo. Cost mostra përché la carn ëd prima sernìa a sìa pa dovrà e përché ij piat a sìo tant pien ëd grass e carboidrà: përché ij paisan a l'avìo cost da manca. La cusin-a a l'é stòrzasse con lë scambi colombian , mersì a l'ariv ëd melia, tomàtica, pom ëd tèra, faseuj e cacào . La melia an particolar a l'ha armudà la vita dij pi pòvr, përché a l'ha un foson pi grand e a vempiss ëd pi la bëddra. Ordeuvr J'ordeuvr a son na part amportanta dla cusin-a piemontèisa, tradission rivà da la Fransa . A son ij piat pi...