Mach Piemontèis

Nassù dël 1530 a Mosca, an Russia, a l'é stàit në zar russ . Ìvan a l'era fieul dël grand prinse 'd Moscovia , mòrt cand a l'era masnà, donch soa mare a l'é stàita soa resiora, ma le còse a j'ero nen belfé: a-i era la guèra sivila , cissà dai nòbij, ciamà bojard . Ël futur zar a l'era nisi, dësmentià da la cort e sircondà da sassinadi, lòn ch'a anfluensërà motobin sò spìrit e caràter. A l'é diventà zar dël 1547 e a l'ha mostrasse svicio motobin antraprendent, an stranomand Mosca la Tersa Roma , dzor na base 'd dissendensa bisantin-a e an fasendse ciamé " zar ", derivà dal tìtol Roman Céser . Sò stranòm "Ël terìbil" a ven da sò ghignon vers ij bojard, ch'a flambava regolarment, a l'avìa batì a cost but n'armà 'd oprichniki , visadì 'd sivalié vestì 'd nèir, armà 'd sàber e foét , ch'a sbaruvavo la popolassion e flambavo j'opositor, an càusand pi 'd 10mila sassinadi. Sò govern a l'...

Nassùa dël 1412 a Domrémy ant la Loren-a an Fransa , a l'é stàita na comandant d'armà, ancheuj santa e eroìna fransèisa . A tërdes agn a l'é ancaminasse a vëdde dij sant ch'a le disìo 'd giuté 'l delfin ëd Fransa, Carl VII , a arpijé le tere perdùe an agreman dj'anglèis, ch'a stasìa vagnand la guèra dij sent agn . Parej a l'ha fàit Gioana dël 1429, ciamand a Carl VII ëd mné n'armà për seguité soa mission, che dësperà, l'ha agradì. L'eroìna a l'é ancaminasse an delivrand Orléans , prima vitòria fransèisa ch'a l'ha mnà a tante àutre ch'a l'han rendù possìbil la vitòria fransèisa dla guèra, an arvërsand la situassion. Gioana a l'é stàita caturà dai borgognon dël 1430 e vendùa a j'aleà anglèis , ch'a l'han brandala sël farò con l'acusassion ëd mascarìa . Un motiv daré a le acusassion a l'era 'l fàit ch'a l'avìa ij cavej curt e a portava a còl ròba da òm , pa për travestisse tanme as dis,...

Nassù dël 1883 a Cambridge , an Anghiltera , a l'é avosà tanme conomista , pare dle teorìe keynesian-e e dla conomìa moderna . Keynes a l'é vivù ant un perìod andoa le ideje liberiste dla scòla clàssica a j'ero cole dovrà da jë stat; chiel a l'é stàit un rivolussionari, autor ëd tante ideje ancheuj vàlide, a la base dla conomìa moderna. Teorìe keynesian-e Conomìa mës-cià La conomìa scond ël liberism a dovrìa esse lìbera da l'antërvent dlë stat, a part për custion ëd sicurëssa. Scond Keynes, l'ùnich soget bon a rivitalisé la conomìa durant na crisi a l'é lë stat, tanme a l'é mostrasse apress ël robaton ëd Wall Street, cand sens l'agiut dlë stat le conseguense a sarìo stàite motobin pi dësastrose. La conomìa mës-cià a l'é ancheuj la forma 'd conomìa pi dovrà ant ël mond , as opon a l'assensa dl'antërvent dlë stat dël liberism e a la total presensa dlë stat dël socialism. Domanda e oferta Scond la scòla clàssica, a l'era l'oferta...

Nassù dël 1494 a Quercy an Fransa , a l'é stàit ël grand magister ch'an òrdin a fa 49 dl' òrdin ëd Malta . Jean a l'era part dla famija nòbila La Valette ; cand a l'avìa 20 agn a l'é intrà a fé part dij Sivalié 'd Malta , sensa mai artorné a ca. A l'é stàit governador ëd Trìpoli , fin-al 1541, cand a l'é stàit caturà dai corsaj Otoman e fàit sciav dzor na nav për un ann. Parisot a l'é stàit elesù Grand Magister dl'òrdin ëd Malta dël 1557 Dël 1565, a l'ha difèis l'ìsola 'd Malta, con gnanca 10 mila bajet contra 30 mila Otoman. La vitòria dl'assedi da part dij Sivalié a l'é stàita la dërota pi greva 'd Soliman ël Magnìfich e a l'ha ancaminà 'l cal Otoman tanme granda potensa. Ij Sivalié 'd Malta, dël 1566, sùbit apress l'assedi, a l'han batì na sità fortificà dzora la penìsola  Sciberras , visadì La Valëtta , da ës moment capital al pòst ëd Mdin-a, an onor dël grand magister, andoa as trova na statu...

Doss al cuciar dla Sicilia: a conten pa lë mlon, ma anguria; ël trigo a ven dal sicilian. L'anguria as pressa ant un giuss, ch'a l'é peuj cusù ant na ramin-a , an giuntand sùcher e àmid ëd gran . Ël sust a l'é ës d'un flan e a l'é soens soagnà an cò con cicolata (soens a forma 'd smens)  ò pistacc . Ël gèil ëd mlon a l'é prontà për mesost e soa adoss a peul esse gropà a j'àrab ò a j' arbëreshë , visadì a albanèis tramudasse an Sicilia ant l'età 'd mes. Sto doss a l'é nen mach mangià da sol, soens a l'é butà tanme pien ant le crostà .

Monument piassà a Aron-a , an provinsa 'd Noara , ëdcò ciamà " Ël colòss d'Aron-a ". As trata 'd na statua ch'a riva a 35 mèter d'autëssa, visitàbil andrinta . A l'é stàita la pi àuta statua andoa as podìa intré për sècoj, superà da la statua dla libertà. Ël Sancarlon a l'é fàit an aram , saldà ansema da ciov e piancàu e a pogia dzor an pedëstal an granì. La statua a l'é stàita pensà dal Cerano , artista ativ ant la contrarforma. Stòria Carl Boromé a l'é nassù a Aron-a dël 1538, da na potenta famija local. A l'é vnù arcivësco 'd Milan e a l'é stàit na figura fondamental për la contrarforma catòlica . Apress soa mòrt, a l'é stàit canonisà tanme sant dël 1610, donch sò cusin, ël neuv arcivësco 'd Milan, a l'ha vorsù onorelo con na statua, part d'un Mont Sacrà a Aron-a, ch'as vëdd dal lagh Verban .

Anveniment anual dla sità d' Alba , ch'a l'é un palio ch'a ven marlàit anans la fera dla trìfola . Funsionament La gara as ten minca prima dumìnica d'otòber, cand ij neuv borgh  d' Alba , rapresentà dai pròpe fantin, as cimento për vagné 'l drap. Stòria Soe adoss a armonto al 1275, cand Ast, sità nemisa d'Alba ant l'età 'd mes, a l'avìa fàit un palio sota la muraja d' Alba për fé festa për la vitòria contra la sità. Për badineje, j'albèis a l'han fàit un palio andrinta a la sità, ma con ij borich nopà dij cavaj. La tradission a l'é stàita arpijà da la sità dël 1932, për compagné le prime fere dla trìfola.

Sità piemontèisa d'apopré 30.000 abitant, an provinsa 'd Coni . Avosà për soa trìfola , sò palio e Ferrero . Geografìa La comun-a as trova a gigiò dël Tani , ma 'l sènter a l'é piassà a sud dël fium, andoa a confluiss ëdcò l'arian Cherasca. Alba a l'é stranomà la capital dle Langhe . Stòria Fondassion La sità a l'é d'adoss Roman-a , a l'é tavòta stàita crosiera 'd comersi e passagi. Lìbera comun-a Ant ël sécol ch'a fa 12, Alba a l'é vnùa lìbera comun-a , an spantiand sò contròl dzor Roé e Langhe , an fondand sità tanme Cherasch , tavòta an rusa con Ast . Durant sto perìod, la sità a l'é coredasse 'd 100 tor , mistà 'd richëssa dle famije nòbile. Dominassion strangé La tëmma an càusa a la vzin-a Ast, a l'ha mnà la sità a sogetesse a j' Angiò e apress al cal ëd costi ai Viscont ëd Milan, ma dël 1356 la popolassion a l'é arvirasse e sogetasse al Monfrà sta vira. La sità a l'ha soens armudà sò padron për mariagi e...

Dizionario piemontese-italiano sugli animali: Mamìfer = mammiferi Domesti  = domestici Can = cane Taboj = cane da tartufo, bastardo o cucciolo Gat, ciat = gatto Tòr; vaca = toro; vacca Bocin = vitello Fèja, bera; belié = capra; montone, ariete Bero, bebero = agnello Crava; boch = capra, caprone Caval, gigiò = cavallo Borich = asino Mul = mulo Bardòt = bardotto Crin, ghen = maiale Lapin, cunij = coniglio Përro = porcellino d'India, coniglio, cagnolino Sarvaj = selvatici Ariss = riccio Bochëttin = stambecco Cravieul = capriolo Fuin = faina Gamel = cammello Luv = lupo Luv ravass = animale selvatico feroce (lince, iena) Pitòis = moffetta, puzzola Pitòis domesti = furetto Rat = topo Mosson, giari = topo di campagna ( giari ha sostituito rat nel Piemonte occidentale) Rataragn = toporagno Ratavolòira = pipistrello Schërieul, scrieul = scoiattolo Serv = cervo Singhial = cinghiale Sumia = scimmia Tasmorcan = tasso Trapon, tarpon = talpa Volp = volpe Osej = uccelli Aghia = aquila Ania = an...

Bìbità analcòlica gasà lìgura, a base 'd basacò produvà da Borea e Rossi . Ël basilichito a l'é nassù a Albenga , an provinsa 'd Savon-a , andoa 'l Basacò Genovèis DOP a l'é motobin spantià e coltivà. A l'é vendù an bote da 27ml, fàit d'eva, sùcher, 3,5% giuss ëd limon e 1% estrat ëd Basacò Genovèis DOP. Stòria Ël nòm, ch'a smija ëspagneul, a arcòrda an efet 'l mojito. La stòria a veul che ij doi anventor a fusso ant na piòla genovèisa, andoa 'l mojito a l'era servì soagnà con basacò nopà 'd menta . L'ideja a l'é piasùa ai doi, tant ch'a l'han batì na bìbita për lor antraprèisa.

Doss d' Ël Mondvì a forma 'd capulor vempì 'd confitura 'd pom chërpandù . La risòla a l'é fròla e sìmila a le busìe pien-e, ma a l'é nen fricassà . Ancheuj a-i son dontré variant, con pien ëd confitura 'd persi ò armognan, sambajon, cicolata ò crema chantilly . Stòria Nassùe dal pastissé monregalèis Comino apress un viagi an Provensa dël 1957. An Fransa a-i é un doss conform, dzortut an Savòja , vempì 'd confitura 'd pruss ò codògn.

Licor mer a le erbe nassù a Ël Mondvì . Ël Rakiko a l'é nassù ant na confetarìa 'd Breo e sò nòm lë dëscriv bin: a l'é an efet la gionzion dle prime sìlabe dij sò ingredient: rabarbr, kina e kola . J'àutri ingredient, combin che l'arseta a sìa biscosa, a son bumé, sùcher e caramel  e dle erbe possacafé, për un savor ch'a arcòrda l'Orient. A l'ha 24  gré alcòlich. Stòria Ël Rakikò a l'é ancaminasse a esse servì dal 1895. Ancheuj a l'é produvà a Seva . Da col moment fin-a ancheuj a l'é restà na mistà 'd Ël Mondvì , tante përson-e a-l l'han a la meison e a son dontré afiss ant le piòle. Na tradission a Ël Mondvì a l'é cola 'd fé ël Rakikò Spritz , an slongand ël licor con prosech e seltz.

Sità piemontèisa d'apopré 30.000 abitant an provinsa 'd Coni . Geografìa Bra as trova an Roé e a l'é stranomà soa capital . A-i son pa dj'arian ch'a scoro belessì, ma la frassion Polens a l'é tocà dal Tani . Stòria Polens Roman-a Ël prim stabiliment dla sità a l'é stàit ël cé 'd Polens , sità Roman-a , andoa a l'é combatusse la bataja 'd Polens , cand ij Roman a l'han cassà ij Gòt ëd Alarich dël 402. Fondassion ëd Bra Soa vera adoss a armonta al 1082 cand l' Abassìa 'd Bòbi , dzor përmess dla marchèisa 'd Turin Adelàide da Susa , a l'ha batì un borgh belessì. Jë sgnor a son vnù ij De Brayda , na rica famija militara ch'a pija 'l nòm da la sità. Lìbera comun-a e Savòja Bra a l'é vnùa lìbera comun-a dal sécol ch'a fa 12: a l'é tavòta stàita ant le vise d' Alba , Salusse e Monfrà, për soa posission sèntral an Piemont. Jë sgnor De Brayda a son spartisse an pressa an diferent branch, an mnand la sità esse c...

Bagna piemontèisa, dle Langhe , a base 'd most d'uva . La cognà a l'é a mità tra na bagna e na confitura, a l'ha un savor doss e mericant . Oltra al most d'uva as gionto dontré tra st'ingredient a sernia: pom, pruss madernassa, ninsòle, codògn, fi, armognan sech, ciòv ëd garòfo, canela e sùcher . J'ingredient a son bujì fin-a 14 ore, fin-a cand ël volum a l'é riduesse a mità, dont sò sust. Sta preparassion a l'era pensà për goerné la fruta dl'otogn durant l'invern, sò ingredient prinsipal, visadì 'l most d'uva a l'era l'avans dla preparassion ëd vin, tìpica dle Langhe . As dòvra tanme bagna për compagné 'l bujì, ij formagg e la polenta .

Beivanda otnìa dal té sucrà, arbujì senté na coltura 'd bateri e alvà ciamà Scoby . A l'ha un contnù mìnim ëd spìrit , men dl'1%; a l'é lingerment gasà e a l'ha un savor brusch ma a armuda tant scond ël té dovrà. La kombucha as oten senté n'infus ëd té nèir ò verd, sucrà e fàit smasì. Apress as gionta la coltura 'd bateri e alvà ciamà Scoby e as lassa arposé për 8 di antratan che alvà e bateri a armudo lë sùcher an spìrit e àcid. Ant na sconda fase as travina 'l lìquid e as droga con erbe e spessie dnans ëd felo arposé për rendelo gasà e pront për esse trincà. Stòria Nassùa ant la Mansuria , visadì 'l nòrd est dla Cin-a , anvironament al 200 aGC. A l'é spantiasse an Russia ant ël sécol ch'a fa 20 e mach an temp modern ant l'avans dël mond.

Abassìa piassà a San Balegn , ant ël sènter. Avosà për soa importansa ant l' età 'd mes . Descrission Lë stil d'adoss a l'era romanich, pensà da Jermo da Volpian . La vëddùa d'ancheuj dla Frutoèra as deuv a Viton e Quarin ch'a l'han dësblala e batìla torna ant ël sècol ch'a fa 18. Stòria Achit Soa costrussion a l'é ancaminasse dël 1003, pensà e fondà da Jermo da Volpian , an presensa dël vësco d' Ivreja , dël re d'Italia e marchèis d'Ivreja Arduin . A l'é stàita batìa da Jermo da Volpian : monio beneditin e architet. Jermo da Volpian a l'avìa batì un còdes ëd régole rigorose për ij monio, ciamà costume frutoerèise . Lusentor tanme "stat" Durant ij sècoj ch'a fan 12 e 13 a l'é vnu un sènter ëd monio motobin important: a batìa moneda (dné 'd frutoera) e a l'era dël tut indipendent da vësco ò fëodatari, an funsionand apopré tanme në stat. Ël còdes ëd Jermo a l'era motobin stimà 'dcò an Europa; l...

Musé sla siviltà dël Nil piassà a Turin , ël pi vej e lë scond pi gròss dël mond. Stòria Sò prim repert a l'é rivà a Turin dël 1630, visadì la taulëtta " Mensa isiaca ", catà dal duca Carl Emanuel I 'd Savòja. L'anteresse sturnicà da la taulëtta a l'ha mnà a na prima spedission an Egit , vorsùa da Carl Emanuel III dël 1759, mnà da Vitaliano Donati . Ij repert a son stàit prinsipalment statue. L'ocupassion napoleònica dl'Egit a l'avìa portà l'Europa a l'anteresse vers la siviltà egissia. L'archeòlogh piemontèis Bernardino Drovetti , al servissi dla Fransa , a l'avìa cujì pi 'd 7 mila oget. Soa archeujta a l'é stàita smonùa a la Fransa ch'a l'ha arfudela, an përmëttend a Carl Felis , re 'd Sardegna 'd catela. Dël 1824, le archeujte Donati e Drovetti , ansem a àutre euvre possedùe da Ca Savòja a son confluì ant ël Musé Egissi 'd Turin. Archeujta Ël Musé Egissi a l'ha pi 'd 40 mila repert: 24 mumie...

Nassù a Turin dël 1810, da na famija nòbila , a l'é avosà tanme 'l pare dl'unità italian-a . Camilo a l'era tròp franch për l'academia militar, a l'ha donch viagià për Fransa e Anghiltera për capì j'efet dla rivolussion andustrial. A l'avìa na vëddùa polìtica 'd drita , vers j'ideaj dël liberism e liberalism , a sostegn dla monarchìa costitussional. Polìtica Dël 1847 a l'ha fondà 'l giornal "Il Risorgimento" për dé spassi a le arceste d'arforme costitussionaj piemontèise. Dël 1852 a l'é vnu president dël consèj dël Regn ëd Sardegna, an batend ël Canal Cavour e vie frà për modernisé la conomìa, ëdcò an ancorangend ël lìber scambi . Durant sò mandà a l'ha butà l' obligassion ëd frequenté le scòle elementar për tui. Ampegn për l'unità Dël 1855 Camilo a l'ha mandà n'armà a combate la guèra 'd Crimea , an portand ël Regn ëd Sardegna al livel ëd dignità d'àutri stat europengh. Mersì a st'an...

Nassù a Ròbi an Lomlin-a, an provinsa 'd Pavìa , da na famija vërselèisa , a l'é avosà 'me un dij mej atacant dla Serie A. A l'ha marcà pi rej an Serie A ëd chicassìa d'àutr, bin 274 e a l'é 'l mej marcador ëd Pro Vërsej e Noara, che a l'han antitolaje lor stadi. A l'ha portà l'Italia a vagné 'l mondial dël 1938 e a l'é sò ters mej marcador. Soe 6 rej ant na sola partìa a son un primà an Serie A. Piola a l'é ancaminasse a giuvé për la Pro Vërsèj , (4 stagion), peuj vorsù dai fassista a la Lassio (9 stagion), për Tòr e Juventus (1 e 2 stagion) e an finitiva për Noara (7 stagion). Apress l'artir dël 1954, a l'ha antrenà la nassional italian-a (1 stagion) e 'l Càjari (4 stagion). Dël 1945 as spantia ël fàuss nuviss ch'a l'era mòrt a Milan an càusa ai bombardament. Piola l'é mòrt dël 1996, a Gatinera , an provincia 'd Vërsèj , për alzheimer .

Arvira dësvlupasse an Canavèis , dël sècol ch'a fa 14, dzortut vzin a le Alp contra 'l tròp podej dij fëodatari  Valperga e San Martin . Achit Ij paisan canavzan a j'ero strach dl'esagerà podej dij fëodatari, an particolar taje arbitrà, travaj obligàtori a gràtis (corvée) e prèteise sl'ardità dij paisan ch'a l'avìo nen dj'ardité mas-cc. J'abitant dle sità dla pianura, tanme Ivreja a son restà strangé a l'arvira, an godend ëd drit a diferensa dij paisan. Dësvlup Dal 1386, ij paisan e viton a son ancaminasse a taché e dësblé ij castej dla noblëssa. Ij Savòja a son antervenù mach na vira, sensa arzultà, për tëmma 'd perde àutre tere dlicà. Conseguensa Na ciambrea dël 1391, tra Savòja , Valperga, San Martin e rapresentat dij paisan a l'ha butà fin a l'arvira e stabilì dij lìmit al podej dij padron fëodatari, e la possibilità 'd ciamé agiut ai Savòja për ij paisan, ant ël cas a fusso sbergeirà. Ij Savòja a l'han vagnà rispet e a...

Toiro analcòlich gasà fransèis fàit con limonà bodrà a siròp ëd menta, fròla, limon, seresa, uvëtta nèira ò granatin-a . Ël savor pi stimà a l'é col a la menta , dal tìpich color verd. A esist na version alcòlica , ciamà diabolo flamand , ch'a l'é fàita con limonà, siròp ëd viòla e 'l licor Jenever . Stòria A l'é nassù dël 1920 an Fransa , apress l'ariv dle adoss ëd sòda merican-e ant la sconda guèra mondial. Ël diabolo a l'é spantiasse dzortut an coj agn, ma 'dcò ancheuj a l'é popolar, an efet a l'é comun trovelo an  òsto e piòle . Dël 2010 a l'é stàita fondà na marca 'd tolëtte 'd diabolo, da n' imigrà 'd Paris an-namorà dël ciafri fransèis, ch'a l'ha vorsù bodré la tradission dël diabolo con neuv savor esòtich tanme guava e frut dlë scurs.

Antraprèisa dël mangé , avosà për sò euli d'uliva , nassùa a Oneja dël 1911. Ij frej Carli d'Oneja, ai temp comun-a autònoma, ancheuj quarté d' Imperia , a l'avìo na tipografìa . Mersì a ij sò arcòlt d'ulive privà motobin fosonant, la famija a l'é ancaminasse a vende l'esegerassion d'euli prodovù  pòrta a pòrta . Le doe atività a saran fondùe e ij frej a vniran fornisseur d'euli ofissiaj dël Vatican dël 1927 e dij Savòja dël 1937. Ant ël passé dj'agn, l'antraprèisa a l'é campasse ant setor rësgardant l'euli, tanme l' euli extravèrgin d'uliva , bagne ,  machijagi e burnìe sot euli, tanme tonn e manzan-e . Dal 2012 Carli a managia diferente bòite monomarca ant ël Nòrd Italia. Ant l'usin-a d'Oneja, a-i é un musé sla stòria e la produssion dl'euli dl'uliva.

Nassù dël 1927 a Conejan , an provinsa 'd Trevis , a l'é stàit n' antrapreneur , stranomà 'l " Re dij giasset ". A l'era 'l dërié 'd dòdes frej; a l'é tramudasse a Turin dël 1948, e a l'é ancaminasse a vende giasset an biciclëtta për Pòrta Palass . La riussìa 'd sò travaj a l'ha portalo a durvì un baracòt , fin-a n' usin-a a Colognola ai Colli , an provinsa 'd Veron-a  an batend dël 1968 la Gelati Sanson , gigant italian dij giasset. Dël 2000 a l'ha vendula a Barilla , che dël 2006 a l'ha vendula a Sammontana , ch'a l'ha chità 'd vende con la marca Sanson, an mantenend mach ij giasset Ringo e Sansonì . Sanson a l'é stàit ëdcò un mecenà dlë spòrt: soa pi gròssa atività a l'é stàita 'd caté l'echip fotbalìstica dl' Udinese dël 1976 e 'd portela an Serie A da la Serie C . A l'é stàit ël prim a taché messagi publicitari sle maje e braje dij giuvador, an pijand dle multe ma an du...

Pont dël 1378 dzor la Stura 'd Lans, ch'a gropa Lans e soe vaj con Turin . Sò stil a l'é ciamà a schin-a 'd borich , a l'é batì an pera e botum . Batì dai Provan-a , padron dla tera 'd Lans , për argiré 'l percors ch'a passava për le tere dël Monfrà e dj'Acaja , ch'a l'han imponù për 10 agn na taja sël vin për rantré ant la spèisa. Dël 1564 a l'é stàit sarà con na pòrta për goerné Lans da la pest . La legenda a veul che apress doi robaton dël pont, ël bërgnif a l'abia batilo, an pijandse la vita dël prim ch'a lo traversërà, visadì un taboj , an cissand sò furor.

Doss d' Ël Mondvì  e dantorn, a base 'd nos ò ninsòle rasatà , amel ( ëd tante fior ò 'd gasìa) e sùcher , butà tra  doe òstie . A l'é conforma a la " cupeta " italian-a , tìpica dël Mesdì e dla Liguria , andoa a esisto diferente variant, për forma, ingredient e sust . Stòria Soa stòria a l'é gropà a le invasion sarasin-e dël bass Piemont ant ël sècol ch'a fa 10. An efet, a son stàit j' àrab a porté 'l nòm, ch'an lenga d'adoss a signìfica: " conserva dossa ". Na vira, le copete a j'ero saldà senté 'l fer da stiré .

Sità piemontèisa dla provinsa 'd Coni d'apopré 22.000 abitant. Geografìa Ël Mondvì as dësvlupa dzor doi livej,  gropà da la funicolar: rion Piassa an àut sla colin-a e l'avans, visadì ij quarté 'd Breo, Carasson e Pian dla Val a son an pianura. Ant la part pianegianta a scor l' Ele , andoa as campa l'eva dl' Ermen-a . La colin-a andoa as trova 'l sènter sità as ciama Mont Regal , dont l'agetiv për j'abitant " monregalèis" . Stòria Bredul e fondassion Al pòst dla frassion Breo, ant l'età 'd mes as trovava 'l comità 'd Bredul , batì dai Franch Carolingg , a governava la tera vzin-a. Apress esse stàit dësblà dël sècol ch'a fa 12 e avej përdù soa importansa, tui jë scampà as son arfugià dzor la colin-a, an batend la lìbera comun-a d'Ël Mondvì. Lìbera comun-a A l'é tavòta stàit ant le visa d' Ast , dël 1260 a l'é stàita ocupà da Carl d'Angiò për peuj finì sota Ast , ch'a arconossërà soa indipende...

Ansem ëd statue piassà an Cin-a , vzin a Xian , ant la tomba monumental dël prim amperador Qin , Qin Shi Huang , ch'a armonto al ters sècol aGC. Sò but a l'era 'd goerné l'amperador ant ël dëdlà; an efet, l'armà a l'é fàita da bajet ëd diferente ëspece: fantassin sempi, arcé, sivalié ma 'dcò cavaj da tir e da sela, funsionari, ciarlatan e musicista . Minca òm a l'ha dij tòch distintiv da j'àutri, an fasend capì che j'artisan, an batend le statue, as sìo ispirà a përson-e vere . Le statue a son 8 mila e a son ëd gradneur natural . Na teorìa a veul che ste statue a sìo stàite batìe, an ispirandse a le statue elenìstiche lassà 'me ardità da Lissànder ël Grand an Àsia . L'antrega tomba monumental a l'é stàita dësquatà për asar da un paisan , d'un-a surfassa povra dël nòrd dla Cin-a , dël 1974. Dël 1987, ël compless a l'ha vagnà l'arconossiment ëd patrimòni dl'umanità da l' Unesco .

Temperino 8/10 HP nèira Fondà a Turin dël 1907 dai frel Temperino, a l'é stàita na meison viturìstica e motosiclìstica . A l'é avosà për avej batì la prima vitura utilitaria italian-a : la 8/10 HP . Ij Temperino a j'ero arpatrià da jë Stat Unì dla Mèrica , e a l'avìo durvì na bòita ch'a rangiava biciclëtte e mòto . Temperino a l'é ancaminasse a batì mòto, për peuj passé a le viture. A l'ha pijà part a l' esposission anternassional ëd Turin dël 1911. A l'era motobin stimà 'dcò an Anghiltèra , andoa a l'ha donch durvì na sede për argiré ij dassi . A l'ha an finitiva sarà dël 1924 an Italia, apress ël faliment dla finansiatris Banca di Sconto . La division anglèisa a l'ha seguità 'l travaj fin-al 1940.

Chèina 'd òsto specialissà an panin,  nassùa a Rìvole dël 2009. L'antraprèisa a bodra 'l mangé piemontèis con ël mangé da strà , an blagand la dita " Slow Fast Food ", visadì meusi përché gropà a la tera e la tradission ma lest ant la preparassion dij piat. M**Bun a propon panin con ingredient tanme: carn fresca, ëd vaca fasson (crùa ò cusùa) ò 'd crin , formagg tanme la toma e bagna càuda ansem a piat locaj tanme batùa, tajarin, rubiòla, vitel toné e bonet . Ancheuj a l'é spantiasse e a managia 4 locaj tra Turin e Rìvole : a l'é na mistà dël Piemont , përché a dovra soens (combin che an grafìa italianisà ) la lenga piemontèisa për ciamé ij sò piat. A son ëdcò motobin spantìa soe còle tacà ai paloch e ai semàfor, con fras avosà an piemontèis e la mistà dla marca. Ël nòm d'adoss a l'era " MacBun ", grafìa italianisà 'd " Mach Bon ", ma 'l gigant McDonald's a l'ha obligalo, ancor dnans a la deposission dla m...

Nassù a Pau dël 1553, an Gascogna, an Fransa, da Tòni 'd Borbon e Gioana 'd Navarra , ij re 'd Navara . A l'é avosà për esse stàit ël prim Borbon sël tròno 'd Fransa . Soa famija a l'era amparentà con ël re 'd Fransa, ma Enrich a l'é tavòta mostresse dëspassionà a la coron-a, an avend pi a cheur la càusa calvinista , an mnand l'armà ugonòta an Navara . La Fransa a l'era nompà anvestìa da le guère 'd religion fransèise: ël re catòlich e amis Enrich 3 ëd Valois a l'ha signà soa condan-a an flamband sò rival catòlich Enrich ëd Guisa , visadì an cissand ël furor dla Lìa Catòlica e an venend flambà da un fra' . Dnans soa mòrt dël 1589, a l'ha nominà Enrich 4 ëd Borbon tanme sò sucessor, a pat ch'as convertèissa al catolicésim : da sta rason a nass la fras " Paris a va bin na mëssa ". Ël govern dl'òm a l'é stàit fosonant, an efet a l'ha chità le guère 'd religion fransèise e batì në stàt stàbil . Combin ...

Castel ch'a armonta al sècol ch'a fa 13, batìa da jë sgnor ëd Rean, vzin a Ca Savòja . A l'è peuj passà an diferente man prima 'd vnì ca dla famija biellèis Dal Poss dël 1566. Costi a l'han armudala da rampar dl'età 'd mes a soagnà residensa 'd campagna an stil baròch . combin ch'a l'ha mantenù soe tor e merlo . Soa abitanta pi avosà a l'é stàita Marìa Vitòria 'd Dal Poss dla Sisterna , fomna dël re d'Ëspagna . Con soa mòrt dël 1876 ël rampar a l'é restà dësfità. Apress n'incant pùblich, ël castel ëd Rean a l'é stàit catà da un magnà dël petreuli egissian , ch'a l'avìa marià na tòta dël leu. Ancheuj a l'é proprietà privà e la vìsita a l'é pa possìbila.

Xilografìa dël castel an achit A l'é un dij castej  pi vej dël Piemont , a armonta al sècol ch'a fa 10; ancheuj a resto mach ij drocheri . Ël castel a l'é stàit batì dël 924 dal prim marchèis ëd Turin visadì  Arduin, d'adoss a l'avìa àute tor. A l'era 'l  dërié rampar dënans Turin da la Fransa,  e l'intrà dla Valsusa . A l'é donch stàit dësblà pi vire, cola ch'a-i da l'aria d'ancheuj a armonta ai fransèis dël 1691. A son restà mach ij drocheri përché ij Savòja a l'han avù pi a cheur ij rampar d' Exilles e dla Brunëtta a Susa , donch a l'han nen arbatì. Soa posission a spica da Vian-a, a l'é piassà a 467 mèter d'autëssa sël Brich Pëssulan , dont as vëddo ij lagh ëd Vian-a , la colin-a morènica 'd Rìvole e la Sacra 'd San Michel . A l'é stàit residensa sabàuda; Flip II ëd Savòja a l'é stàit ampërzonà belessì fin-a soa condan-a a mòrt e nià , për avej avù dle pretèise sël tròno dla dinastìa.

Sità piemontèisa d'apopré 5.000 abitant, dla sità metropolitan-a 'd Turin . A l'é avosà për avej dàit ël nòm a la Valsusa . Geografìa A l'é piassà ant ël dërié tòch dla Valsusa an pianura, a la crosiera ch'a batiss l' Àuta Valsusa e la Val Cenìschia. La  Cenìschia  a confluiss ant la Dòira Rivaria ant ël sènter dla comun-a. Stòria Achit Susa a l'é stàita capital dël Regn dij Còzii , në stat celt ligurin aleà con Roma , ch'a l'a goernà na sòrt d'indipendensa fin-a l'età augustea, cand a l'é armudasse ant la  provinsa roman-a dle Alp Còzie . Età 'd mes Dal 941 al 1060 la sità a l'é stàita capital ansem a Turin dël Marchesà Arduìnich, soa dëriera marchèisa, Adelàide 'd Susa , an mariandse con Odon ëd Savòja a l'ha durvì le pòrte a l'Italia për la dinastìa sabauda. Savòja La mòrt d' Adelàide a l'ha mnà al dëscàpit dij Savòja dla sità, ch'a l'argionzëran torna ant ij sècol ch'a fan 12 e 13 e a vnir...

Nassù a Piossasch , ant la sità metropolitan-a 'd Turin dël 1847, a l'é stàit në studios ant ël camp dle lampadin-e , an batend soa  lampadin-a afoà un cicinin dòp Edison . Da fiolòt a l'ha studià architetura për travajé con sò pare, ansem a fìsica e chìmica për ij sò pensament. Chiel a revava 'd podej batì diamant an cristalisand ël carbònio . Soa prima riussìa a l'é stàita cola 'd prodùe carbònio a partì da l' etilen gasos , an batend sutile feudre 'd grafite . Apress na conferensa 'd Galileo Ferraris , ch'a parlava 'd tanme Edison a stèissa sërcand un filament për soe lampadin-e, Cruto a l'ha avù l'ideja 'd frandesse ant ël camp dl' eletrònica . Le lampadin-e 'd Cruto, con ël filament an grafite, posà dzor na riga sutila 'd plàtin , a l'é stàita batìa 5 mèis apress Edison, ma a l' esposission d'eletricità 'd Mùnich dël 1882, a l'é stàita motobin stimà e a fasìa la lus pi bianca che cola gi...

Nassù dël 1267 a Vicchio , an provinsa 'd Florensa , a l'é stàit pitor e architet . A l'é avosà për l'introdussion dël realism , ël volum e la prospetiva antivëdenta . Cimabue a l'é stàit sò magister, ch'a l'ha butalo sla strà dl'art. Giotto a l'ha ancaminà 'l fenòmen ëd buté l'atension sl' òm , an anticipand l' umanèsim e 'l rinassiment . An camp pitòrich, Giotto a l'é angagesse an frësche a Assisi, Florensa e Padoa , antratan ch'an col architetural a l'ha batì 'l cioché dël dòm ëd Florensa. Na legenda a fortissa che l'artista a l'era stàit butà a la preuva, quand n'emissari dël papa a l'avìa ciamaje un disegn: Giotto për mostré soa bravura, a l'avìa sbossà lestment un sercc përfet a man lìbera .

Galarìa piassà sota 'l còl dle Traversëtte , a 2882 mèter d'autëssa a lija la Fransa con l'Italia senté le Alp . A gropa Crisseul con Ristolas e a schin-a 'l passagi dzor ël còl dle Travesëtte ch'a l'é motobin pi privolos. A l'é stàita la prima galarìa dle Alp , batìa dal 1479 al 1480 dal Marchesà 'd Salusse , vorsùa da Ludvich II , për aumenté 'l comersi dla sal , amportà da la Provensa,  foson prinsipal dël marchesà, ch'a aumentërà 'd 4 vire . Ël Përtus dël Viso a l'era dovrà dal marchesà 'dcò për esporté vin, ris, càuna e euli 'd nos . Ël gav a l'é stàit livrà senté asil e feu , ch'a rompìo le pere ch'a venìo gavà a man ; j'ovrié a j'ero soens përzoné .

A l'é stàit në stat esistù tra 'l 1142 e 'l 1548 ant ël Piemont ossidental , con capital  Salusse . Geografìa As spantiava për ël Salussèis, e le vaj Màira, Pò, Vrèita e Gran-a  pi le tere dëstacà 'd Carmagnòla , Sental, Isolabela e Dojan . Soa posission a l'era donch a gigiò dle Alp Còzie , tra Piemont e Fransa. Stòria Fondassion Mapa apopré d ël  1250 Soa stòria as ancamina cand Bonifassi dël Vasto a l'é mòrt dël 1025 e sò fieul Manfredo I a l'ha dàit vita al marchesà e a la dinastìa che a lë governërà për tuta soa esistensa. Vita Ël marchesà as posava sla tera drua dla pianura, con la coltivassion ëd gran e sèila ansem a le pasture an montagna.  Sò foson pi gròss a l'era 'l comersi ma dzortut ij dassi amplacà sla sal ch'intrava an Padania d'oltralp, fàit quatr vire tant apress l'overtura dël Përtus dël Viso . Lë stat a l'ha tavòta mantenù na liansa con la Fransa ò con ij Savòja , an venend soens tacà da l'àutra. Lusentor S...

L'ùnica rassa 'd lapin piemontèisa, a l'é anlevà a Carmagnòla , Pióbes e Vigon. Descrission Sò plucc a l'é satì, còti e gris , a son amparentà con ij cincillà e a son ëd taja media con còrp muscolos e tirà . Sò foson a l'é motobin bon, an efet a l'ha na strutura dj' òss sùtila e na massa muscolar pi gròss dle àutre rasse 'd lapin. Dal lapin gris ëd Carmagnòla as ricavo ragù e an passà a l'era avosà ël piat ch'a dovrava sto lapin con ij povron . Stòria A l'era motobin spantià fin a j'agn 50 dël neuvsent, peuj mach mersì al travaj d'arcuper genètich dl'università 'd Turin a le tornà a esiste. Ancheuj a Carmagnòla a-i é un sènter con a soget ël lapin , andoa as peul ciamé doi lapin për arpopolé e spantié lor rassa.

Pòpol ancheuj dësmortà , a vivìa ant ij Caràib fin-al sècol ch'a fa 16. Ij taìno a venìo dal fium Orinoco , ancheuj an Venessuela e dël 500 aGC a son tramudasse an Cuba, Hispaniola, Pòrt Rico, Giamàica e Bahamas . A j'ero paisan ëd cassava, melia e pom ëd tera doss , a chërsìo lor mangé për famija an pesse stabilìe . A son ëdcò arcordà 'me magister dël dovragi dla canoa e dël comersi tra ìsole. Lor fin as antërsa con l'ariv dj' ëspagneuj , ant dontré agn a son stàit s-ciavisà , senté 'l sistem dle " ecomiendas ", visadì la ricession da part d'un colòni d'una tera con ij sò abitant nativ. Cost, gionzà a le maladìe portà da j'europengh a l'han portà 'l pòpol a dësmortesse a mità sècol ch'a fa 16. Tòch distintiv Ël mòt " Batata " e conform a ven-o da lor lenga, a l'achit për mostré mach ël pom ëd tera doss. A son stàit ël prim pòpol che Cristoforo Colombo a l'ha abordà . A giuvavo a " Batù " con na bala...

Sità piemontèisa d'apopré 26.000 abitant dla provinsa 'd Lissandria . Geografìa A l'é piassà ant ël canton sudest dël Piemont, scasi al finagi con Lombardìa e Emilia, tant che 'l dialèt dla zon-a a l'é 'd famija emilian-a .  As trova ai pé dij Còj Tortonèis, part dj' Apenin Nòrdich  e a l'é traversà dai torent Scrivia e Osson-a . Stòria Fondassion Fondà dai Ligurin Statiej , sota 'l nòm ëd Dertona 'me vilar fortificà, peuj passà ai Roman tanme colònia. Età 'd mes Apress ël robaton ëd Roma, Torton-a a l'é stàita n'amportanta sede vëscovila , peuj lìbera comun-a , ch'a l'ha patì l'assedi dël 1155 'd Barbarossa contra la Lìa Lombarda , an vnend dësblà. An càusa a le ruse tra Guelf e Ghiblin , la sità a l'é vnua 'd Milan dël 1347, ch'a dovrava Torton-a 'me rampar dël canton meridional dël ducà. Strà vers ij Savòja Apress la fin djë Sforza , la comun-a a l'é stàita managià da j' ëspagneuj che dël 17...

Canal artificial a but paisan , ch'a part dal Pò a Civass e a finiss ant ël Tesin a Gajà . Soa funsion a l'é dzortut ëd bagnura për le risere 'd Vërsèj e Noara , ma an temp nuviss, ëdcò për la produssion d' energìa elétrica . Stòria A l'é stàit batì dal 1862 al 1866, vorsù da Camillo Benso cont ëd Cavour e pensà da Carlo Noè : a l'é 'l ters canal pi longh d'Italia , an blagand 82km ëd longheur. Ël pensament a l'era inovativ, përché 'l canal a dovìa traversé Dòira Bàutia, Elf, Serv, Gogna, Tardobi e Sesia , senté carere a surbia ò pont canaj , donch an passand dzora ò sota le dòire sità. J'ovrié dovrà a son stàit 14 mila e a dovravo mach pale, pich e carëtte për batilo. Tutun lòn, ël canal a l'é stàit finì in mach 3 agn.

Sità piemontèisa d'apopré 20.000 abitant, ant la sità metropolitan-a 'd Turin . Avosà 'me la capital dël Canavèis e për l'antraprèisa Olivetti . Geografìa Piassà ant ël Canavèis , ant ël mes d'un-a serie 'd colin-e, ciamà Anfiteàter Morènich d'Ivrèja , ch'a armonta ai giassé dël Pleistocene: a st'era a armonto 'dcò ij 5 lagh d'Ivreja , visadì jë vzin Sirio, San Michel, Piston, Nèir e 'd Campagna . La sità a l'é peuj traversà da la Dòira Bàutia e 'l Navil d'Ivreja . Stòria Fondassion Fondà dai Salass tanme Eporedia , dont l'agetiv për j'abitant d'ancheuj: " eporedièis ". Marchesà Anscàrich Apress ël robaton dl'amper Roman, ij Franch Carolingg a l'han batì un marchesà con sede a Ivreja, dominà da la dinastìa dj' Anscarid . La famija a l'era potenta, tant che doi marchèis a son stàit re d'Italia, lë scond, Arduin , a l'é stàit dësfàit da l'amperator alman e la sità a l'é vnu...