Ca Savòja

Famija nòbila ch'a l'ha governà dzortut sjë Stat Sabàud e sij Regn ëd Sardegna e d'Italia, për scasi mila agn.

Stòria

Achit

Ël prim dij Savòja a l'era Umbert Biancaman, ch'a l'é vnù cont ëd Morian-a dël 1000, apress sò apògg al Sacr Roman Amper.

Sécol ch'a fa 11

Da la Morian-a, ij Savòja a j'ero spantiasse an Val d'Osta, mersì al manch ëd noblëssa fòrta belessì, ma 'dcò a Bugey e Vienne oltralp.

Senté 'l fieul d'Umbert, Odon, an Piemont ossidental, senté 'l mariagi con la marchèisa 'd Turin, Adelàide 'd Susa, che a governërà la contà apress la mòrt ëd sò òm e 'd dontré dij sò fieuj.

Umbert II, novod d'Adelàide a l'é vnù cont dël 1080, ma a l'ha governà mach apress la mòrt ëd chila, an riussend mach a goerné le tère oltralp, dla Val d'Osta e dla Valsusa.

La contà 'd Savòja a l'avìa posà le fondamenta për në stat a gigiò dle Alp për controlé e pretende taje dai pass alpin.

Sécol ch'a fa 12

Ël cont a l'ha pijà part a la sconda crosià, an meurend a Cipro.

Sécol ch'a fa 13

Tomà II a l'ha marcà na gròssa spantia për lë stat, an giontand Chambéry dël 1232, ch'a vnërà capital, la Svissera ossidental e la Savòja. A l'é 'dcò stàit nominà vicari amperial.

Soa mòrt a l'ha mnà jë stat sabàud a esse partagià an 4 part da j'ardité, da sta situassion as batiran ij branch:

• Savòja-Vaud, an Svissera ossidental.
• Savòja-Acaja, "Acaja" a ven dal mariagi con na ardité dl'Acaja an Grecia, ma a sarà 'l branch ativ an Piemont, con capital Pignareul, giontà da Tomà III ansem a Turin.
• Savòja, ch'a goerna le tère dl'oltralp e la guida dla dinastìa.

Sécol ch'a fa 14

Medeo V a l'ha fortì sò dëssù dzor j'àutri branch e a l'é stàit violent contra j'àutri stat an Piemont, an giontand Bress, Ivreja, Canavèis e part dij domini dël Monfrà.

Sò calant, ël cont Verd, a l'ha dërotà ij Savòja-Acaja ch'a volìo pi contròl, a l'ha catà le tère dij Savòja-Vaud e l'ha giontà Cher, Santià, Biela gavà a Vërsèj, Coni an apogiand j'Angiò ant la campagna contra Nàpoli e Gex e Faucigny an cambi 'd Vienne apress la guèra contra 'l Delfinà.

A l'ha 'dcò pijà part a la crosià sabàuda vorsùa da papa Urban contra lë Scond Amper Bulgar.

Ël sucesiv a l'é stàit ël cont Ross, ël ërié cont, ch'a l'ha giontà Nissa Marìtima an sicurand n'intrà sël mar.

Sécol ch'a fa 15

Medeo VIII a l'é stàit ël prim duca 'd Savòja, vorsù da l'amperator Sigismond, a l'é stàit ëdcò 'l dërié antipapa, fin-a l'arnunsia për fé pa në sisma tra ij cristian.

A l'ha giontà Vërsèj gavà ai Viscont, Ël Mondvì, Civass e Ël Seto gavà al Monfrà e 'l Genevèis, ant l'Àuta Savòja d'ancheuj.

Sécol ch'a fa 16

Da la mòrt ëd Medeo VIII lë stat a lë stàit balarin, piassà tra gròss stat durant le guère d'Italia.

Durant ël govern ëd Carl II, lë stat a l'é stàit scasi dësblà an perdend bon-a part ëd soe tère, ma an giontand Ast cadò 'd sò mariagi.

A ardé fòrsa ai Savòja a-i sarà Emanuel Filibert, che apress soa vitòria contra ij fransèis e 'l tratà 'd Cateau-Cambrésis a l'ha arcurvì soe tère, gavand ël Vaud, perdù për tavòta an agreman dla Svissera.

Chiel a l'ha peuj modernisà lë stat an batend n'armà stàbila e an tramudand la capital da Chambéry a Turin ansem a le vise dla ca: vers l'Italia.

Sècol ch'a fa 17

Carl Emanuel I a governa 50 agn con na polìtica 'd spantia. A l'ha 'dcò batì 'l branch Savòja-Carignan.

A l'ha dësbaratà ant ël 1601 Bress, Bugey, Gex e Valromey për ël Marchesà 'd Salusse.

A l'ha provà apress a gionté 'l Monfrà ant la guèra 'd sucession ëd Mantoa: dërotà, a perde Pignareul an agreman dla Fransa ma a vagna Alba con ël tratà 'd Cherasch, ch'a mnërà a l'anfluensa fransèisa.

Ij sò calant a combatëran an fassion scond lor preferensa tra l'anfluensa fransèisa e spagneula.

Sécol ch'a fa 18

A fa part dla coalission antifransèisa ant la guèra dij 9 agn an vagnand Pignareul e apress a fa la bandaròla an passand a nemis dla Fransa ant la guèra 'd sucession ëspagneula, an vagnand ël Regn ëd Sicilia e Lissandria.

La Sicilia a sarà peuj dësbaratà, sernia obligà da le potense europenghe, con ël Regn ëd Sardegna.
La Sardegna e le tère continental a saran separà ma governà an union përsonal.

Carl Emanuel III a l'ha vagnà le guère 'd sucession àustriaca e polonèisa, an giontand apress la prima la Val d'Òssola, Lomlin-a e l'Àut Novarèis e da la sconda Noara e Torton-a.

Sécol ch'a fa 19

Con l'invasion ëd Napoleon, ij Savòja a l'han perdù tùe le tère continental e as son arfugià an Sardegna.

Apress la ciambrea 'd Viena dël 1814 ai Savòja a son artornà tùe le tère pi la Repùblica 'd Genoa.

Ël branch prinsipal dla ca a l'é dësmortasse dël 1831 e a l'é vnù col dij Savòja-Carignan ël prinsipal con re Carl Albert.

Cost a l'ha fàit la fusion përfeta dël 1847, cand Sardegna e Stat continentaj as son unì ant n'ùnich stat.

Dël 1848 a l'ha concedù lë Statut Albertin.

Sota Vitòri Emanuel II a l'é unisse l'Italia dël 1861 senté le due guère d'indipendensa e la spedission dij mila, con l'agiut dla Fransa arpagà da la cession ëd Nissa Marìtima e Savòja. Apress la tersa guèra d'indipendensa dël 1866, a son giontà Vèneto e Friuli.

Medeo I d'Ëspagna a l'é vnù re spagneul për tre agn, antratan che Umbert I a l'é stàit flambà da l'anarchich Gaetano Bresci dël 1900.

Sécol ch'a fa 20

Për la prima mità dël neuvsent a l'é stàit re d'Italia Vitòri Emanuel III, n'òm nisi e tavòta sogetà a la volontà d'àutri, dal parlament a Mussolini, a l'ha lassà che l'Italia a drocasse an doe guère mondial, donch dël 1946 a l'ha lassà 'l tròno al fieul Umbert II.

St'andi a vnìa dal volej mijoré la reputassion dij Savòja dënans la votassion dël 2 giugn, cand la repùblica a l'ha vagnà e ij Savòja a son stàit esilià fin-al 2002.

Ancheuj

Ancheuj a-i son doi mèmber ch'a ruso për ël drit a esse 'l cap ëd Ca Savòja, visadì 'l Savòja-Carignan Emanuel Filibert e 'l Savòja-Osta Aimon.

Emanuel Filibert a l'é avosà 'me përsonagi dla smola e dla television.