Turin

Sità piemontèisa d'apopré 850.000 abitant. A l'é capleu dla region Piemont e dl'omònima sità metropolitan-a.

A l'é la quarta sità pi popolosa d'Italia, a l'è avosà ant ël mond për le viture, la sìndon, ël gianduja, le Olimpìad invernaj dël 2006, ël Musé Egissi e la Mòle Antonelian-a.

Geografia

Turin a l'é bagnà da 4 fium: Pò, Sangon, Dòira Rivaria e Stura'd Lans.

Scasi tuta la sità a l'é piassà a òvest dël Pò, a est a-i son ij Brich Turinèis; ambelessì as trova ël cò màssim dla sità, ël Bric dla Madalen-a (715m s.l.m.).

Stòria

Principi

Turin a pija ël nòm da la popolassion dij Taurin, na popolassion Celt-Ligurin-a, ch'ambelessì a l'avìa batì lor capital Taurasia.

Ij Taurin a j'ero aleà Roman, e a son stàit dërotà dai Cartaginèis d'Annibal dël 218 aGC.

Ij Roman a l'han fondà Augusta Taurinorum, a l'inissi con funsion militar, andoa as ancamina la stòria ëd Turin.

Età 'd mes

Apress ël robaton dl'Amper Roman d'Ossident, Turin a l'é vnu capital dël marchesà franch omònim dël 940.

La marchèisa Adelaide 'd Susa a l'è mariasse con Odon ëd Savòja dël 1045, an spantiand ij domini dla dinastìa an Piemont, ma an fasson stàbil mach dal 1280.

Savòja

Sota ij Savòja, dël 1559, Turin a l'é vnu la capital dël Ducà, tramudà da Chambèry.

Dël 1706, Turin a l'ha arzistù a l'assedi Franch-Spagneul, part dla guèra 'd sucession ëspagneula.

Turin ansema al Piemont a l'ha fàit part dla Fransa sota Napoleon, dal 1800 fin-a la ciambrea 'd Vien-a dël 1814.

Italia

La sità a l'é stàita la prima capital d'Italia, fin-al 1865. 

A l'é stàita bombardà an fasson greva da j'aleà, durant la sconda guèra mondial.

Al midem temp, a l'ha vejù na chërsùa ecessional (an superand ël milion d'abitant) mersì al dësvlup dl'industria 'd viture ma 'dcò dla cicolata, dël café e ancheuj dl'aerospassi.

Tòch distintiv

• A-i son doe legende sla fondassion ëd Turin: 
• La prima a veul che a fussa stàit un prinse Egissi, ciamandola parej an onor dël dé Api, pròpe un tòr.
• La sconda a veul che ij paisan dl'area 'd Turin a fusso crasà da në scurs, mach an ciamand agiut a un tòr divin, ch'a l'ha dërotà lë scurs, an morend ma la popolassion a l'ha apress vivù an pas.
• Dontré antraprèise 'd Turin a son FIAT, Lancia, Iveco, Cirio, Lavazza, Venchi e Intesa San Paolo.
• Ij piat nassù a Turin a son: gianduja, cremin, diablotin, pinguin, pitsa al fojotin, bicerin, licor al bicerin e vèrmot.