Napoleon Bonaparte

 

Nassù dël 1769 a Ajaccio an Còrsica, a l'é stàit un general e prim amperator fransèis.

Soa famija a l'era 'd bassa noblëssa còrsa, ìsola che fin-al 1768 a l'era part dla Repùblica 'd Genoa, donch Napoleon a parlava còrs e toscan e 'l fransèis a l'ha amparalo 'me sconda lenga con n'acent distintiv.

Rampa

A l'ha studià an Fransa a la scòla militar; la rivolussion fransèisa a l'ha mnà a l'intrà 'd tant giovo 'me chiel ant l'armà.

Napoleon a l'ha vagnà l'ansëgna 'd general apress sò talent mostrà ant l'assedi 'd Tolon contra j'anglèis dël 1793.

A l'é peuj dëssernse ant la campagna d'Italia e apress la spedission d'Egit, a l'ha fàit n'antruch ëd stat dël 1799, an vnend prim cónsol.

Govern

Lë stadi dël consolà a l'é durà fin-al 1804, cand a l'é nominasse amperator dij fransèis, an batend ël prim Amper Fransèis.

Napoleon a l'ha realisà dontré valor dla rivolussion fransèisa, 'me 'l laicism e gavé ij privilegi fëodaj e 'd minca tipo, contnù ant ël còdes Napoleon, ma pa rispetand ij drit dle fomne, la stampa e l'armanach rivolussionari.

A l'ha 'dcò batì ij licé e le cariere basà dzor ël talent e pa dzor la famija d'adoss.

Durant sò govern, la Fransa a l'ha batì dontré stat babacio, tanme Spagna, Regn d'Italia, Regn ëd Nàpoli, Olanda, Ducà 'd Varsavia e Confederassion dël Rin, governà dai sò parent, an armudand j'echilibri 'd sécoj.

Le potense europenghe visadì Anghiltèra, Prussia, Àustria e Russia as son unì contra chiel an 7 coalission a total, an vnend soens dërotà: avosà la bataja d'Austerlitz andoa Napoleon a l'ha ramassà via austrìach e russ.

Soa prima gròssa dërota a l'é stàita la campagna 'd Russia, andoa ij sò bajet a son mòrt ëd frèid e fam, cost a l'ha mnà a un cal dal 1812, dësbocà ant la dërota 'd Lipsia e sò esili a l'ìsola d'Elba.

Napoleon a l'é scapà e a torna a governé la Fransa për 100 di fin-a la bataja 'd Waterloo, dërotà da la coalission ch'a fa 7, nen mach la dëriera.
Apress a l'é stàit esilià a San Lena, n'ìsola britànica ant ël mes dl'Ocean Atlantich, andoa a l'é mòrt dël 1821, miraco anvelenà.

Tra 'l 1814 e 'l 1815 a l'é tnusse la ciambrea 'd Vien-a, andoa a son stàit arnovà ij finagi dnans ëd Napoleon, ma an fòrt agreman dl'Àustria, ch'a l'ha giontà la Repùblica 'd Venessia e 'l Ducà 'd Milan.

Ai Savòja a l'é andàita la Repùblica 'd Genoa e 'l Sacr Roman Amper a l'ha chità soa esistensa për tavòta.

Tòch distintiv

• As chërde che Napoleon a fussa bass, cand a l'era 'd grandeur medi, a l'era la propaganda anglèisa a ardelo parej.
  L'espression "avej 'l compless ëd Napoleon", ch'a veul dì sentisse anferior e an dovej 'd mostré 'l pròpe talent, a ven da la chërdensa ch'a fussa bass e che a sercava aprovassion.
• La guida a drita, a l'era stàita pensà dai rivolussionari fransèisa, ma a l'é stàit pròpe Napoleon a spantiela.