Barbet
Ij barbet a son apopré 30-40 mila, spantià dzortut anviron a le Alp: ant le Vaj Valdèise an Piemont (Val Pèlis, Val Germanasca e Val Ciuson), an Fransa dël sud, Almania e Svìssera, ansem a le comunità an Sud dla Mérica.
Stòria
Adoss
Valdo a l'era un rich mërcant ëd Lion, ch'ant ël sécol ch'a fa 12, a l'ha dàit tuta soa richëssa ai pòvr e a l'é ancaminasse a prediché.
Chiel e ij sò dissépoj, ciamà "Ij pòvr ëd Lion" a l'han arseivù la scomùnica dal papa dël 1184.
Scapada
Ij barbet, crasà da la popolassion e da la Gesia, a son stàit taparà da Lion e as son piassà anviron a le Alp, al finagi dla siviltà catòlica, dël 1208.
An cost moment donch, as ancamin-a la comunità 'd barbet an Delfinà e an Provensa (Fransa) e an Piemont (Ij pòvr Lombard), an 3 dle Valade Ossitan-e, ch'a saran stranomà le Valade Valdèise, visadì le vaj Pèlis, Germanasca e Ciuson.
Apress, dontré barbet a son tramudasse an Almania, Svìssera e an Calabria, andoa a l'han fondà Guardia Piemontèisa, bele adess comun-a 'd lenga ossitan-a.
Arforma calvinista
Combin ch'ij valdèis a esistèisso già da sécoj, con l'arforma calvinista dël 1536, ij barbet a son ofissialment protestant.
Guère sabàud-valdèise
Ij barbet a son stàit crasà e soget ëd ravagi da part dij Savòja dal 1655 al 1690.
A l'achit, dël 1655, con le Pasche Piemontèise, cand ël duca Carl Emanuel II a l'ha comandaje ëd convertisse e lor a l'han arfurdà.
Ij bajet mnà dal marchèis ëd Pianessa a l'han flambà e dësblà la comunità, ch'a l'ha provà a difendesse mnà da Giosuè Javanel, ma che a l'ha vejù la pas mersì a le potense protestante europènghe 'me la Svìssera e l'Olanda.
Dël 1686, d'acòrd con la Fransa, ij Savòja a l'han garotà 3.000 barbet, ch'a son podù migré an Svìssera, a Gëneva.
Dël 1689, mila 'd costi esilià a son tornà ant lor valade, mnà da Henri Arnaud, ch'a l'ha dërotà ij bajet sabàud-fransèis, pendant ël Glorios Rimpatriament.
Da sì ij barbet a saran pa pi crasà da l'ëstat, che nopà a l'é apress aleasse con lor contra la Fransa.
Apress l'unità d'Italia
Ij barbet, pa manca anteressà a le custion sabàude, apress l'unità d'Italia as son nopà ancaminà a sbardé lor chërdensa ant la penìsola, dzortut an Piemont, Toscan-a e Sicilia, senté scòle evangèliche e ij colporteur, visadì ij missionari ch'a mnavo la chërdensa e a vendìo le sàcher scriture.
Migrassion dl'eutsentL'eutsent a l'é stàit caraterisà da tramuv oltra l'Euròpa.
Ij prim a son stàit dij barbet fransèis a andé an Algerìa.
La pi gròssa part dij valdèis piemontèis a l'é tramudasse a Montevideo an Uruguaj, andoa a l'han trovà resistensa e ghignon da part dij locaj, an serniend donch ëd tramudesse a Rosario Oriental (Uruguaj), andoa a l'han trovà le condission ideaj e a l'han fondà 'l vilar Colonia Valdense.
Àutri a l'han avù pi a cheur d'andé an Argentin-a, an fondand Alexandra dël 1872, ma ch'a l'é falìa përché la tèra a l'era pa drùa.
Un but pensà a l'é stàita la Neuva Zelanda, ma gnun a l'é partì.
Àutri vilar a son nopà stàit fondà ant jë Stat Unì dla Mérica: Monett e Valdese, an Missouri e Carolin-a dël Nòrd.
Drit
Dël 1848, con lë Statut Albertin, ij barbet e le àutre religion a son vnùe "tolerà".
Dël 1984 a l'é nassùa l'antèisa tra stat italian e Gesia valdèisa, ancheuj la Gesia a arsèive l'8 për mila e ij mariagi a valo për l'ëstat.
Chërdense
Ij barbet a arconòsso pa 'l papa e a fan fej mach a le sàcher scriture.
Ste scriture a deuvo esse lesùe da tùi, donch dai temp ëd Valdo a son voltà an fransèis e ossitan, àutra diferensa con la Gesia 'd Roma ch'a l'ha vorsù mach ël latin fin al neuvsent.
Ël bërgé a l'é pa un mojen tra l'òm e Dé: a l'é mach lë mneur dla comunità.
Ij sant e la Madòna a son pa venerà, mach Dé. Ij sacrament a son mach ël batiagi e la comunion.
Le posission dla Gesia valdèisa a son motobin pi durbìe che cole dla Gesia catòlica, dzortut për custion tanme ij cupio e j'imigrà.
Costume
Ij barbet d'adoss a parlavo an ossitan (dialet vivaro-alpin).
Visavì a l'avans dla popolassion a l'han tavòta savù lese e scrive, përché ij bërgé aj mostravo 'l fransèis da pcit ant le scòle (ch'a-i ero pa d'àutre part), përché a podèisso lese la Bibia da soj.
Apress a la lese Casorati, ch'a fasìa le scòle obligatòrie an Italia dël 1860, ij barbet a l'han seguità a managé lor scòle, an mostrand fransèis e stòria bìblica an pi.
La Gesia as uniss anviron a la Tàula, n'òrgo ch'a pija decision e a finansia ij pensament dla comunità.
Soens ij barbet a fasìo dj'agn ëd studi a lë strangé, dzortut an Svìssera (Gëneva) e Olanda, paìs protestant andoa ij futur bërgé a amparavo le scriture da giovo.
Ij rapòrt con jë stat e le Gesie protestant a son tavòta stàit bon bon: da lë strangé a rivavo arzant e bërgé ò missionari anteressà a la custion valdèis.
Travaj
La visinansa a le comunità olandèise, a l'ha batì dij magìster dij doss, an particolar dla cicolata: tra ij pi avosà Caffarel e Talmon, che 'me tant àutri as son tramudà a Turin për durbì ò spantié lor antraprèisa ant l'eutsent, dzortut apress lë Statut Albertin.
Ansem al setor dij doss ij barbet tramudà a Turin a j'ero 'dcò banché e padron d'obergi, setor ch'a chërsìa manca ai temp, përché Turin a l'era na capital europenga an spantia.


Commenti
Posta un commento