Fransa
Geografìa
Teritòri
Sò teritòri a l'é spantià dzor pi continent, soa nos a l'é la Fransa Metropolitan-a, visadì la part an Euròpa, patragìa an 13 region.
sia Fransèisa.
Geografìa fìsica
La Fransa Metropolitan-a a l'é ij 5/6 dla surfassa total, a l'é a forma d'esàgon, scasi disabità ant ël sènter, andoa as treuva 'l massiss sentral. A fa part dla Fransa Metropolitan-a la Còrsica.
Ij sò fium pi amportant a son Sen-a, Lòira, Rin, Ròno, Garon, Dorgògna e Meusa.
Soe sità pi amportante a son Paris, Lion, Marsèja, Lille, Strasborgh, Bordò, Tolosa, Nissa Marìtima, Nantes, Brest, Montpellier e Digion.
Finagi
A partagia un finagi con:
- Ëspagna e Andora senté ij Pirené,
- con l'Italia senté le Alp,
- con la Svìssera senté 'l Massis dla Giura e le Alp,
- con Almania, Lussemborgh e Belgi senté la pianura nordeuropenga,
- Con Mònaco a sud,
- con ij Paìs Bass senté l'ìsola 'd San Martin partagià tra i doi,
- con Brasil e Surinam senté la Gujan-a fransèisa.
A fa part dl'Union Europenga, dlë spassi Shenghen e dla Nato, a dòvra l'euro 'me moneda.
Stòria
Età antica
Dal sécol ch'a fa 5 aGC, an Fransa a vivìa la popolassion dij Gaj, d'adoss sèltica, dont a ven lë stranòm dël paìs Galia, ma 'dcò j'Aquitan (selt-ibèrich) e ij Belgi (selt-germànich) an tère ai finagi.
A-i ero 'dcò stàite dle colònie Greche, 'me Marsèja.
Roma
La Repùblica Roman-a a l'ha giontà la Fransa meridional d'ancheuj ant lë scond sécol aGC, antratan che l'avans dla Galia a l'é stàita giontà da Giuli Céser apress le guère gàliche anviron al 50 aGC.
Ij Roman a l'han mnà la lenga latin-a, ch'a l'ha pijà 'l pòst dla lenga gàlica, dont as son goernasse dij trat ant ij volgar locaj.
Franch
Apress ël robaton dl'Amper Roman d'Ossident, ël pòpol germànich dij Franch a l'é rivà an Galia, an ocupand la pi part dla Fransa moderna, an fondand ël Regn Franch.
Clovis I, re dij Franch a l'é avosà për essëse covertì dël 496 al cristianèsim ëd Roma, an vagnand autorità e liura con Roma.
Ël cò dël grandeur dël Regn Franch a l'é stàit livrà da Carl Magn, dël 800, pendant l'Amper Carolingg, cé dël Sàcher Roman Amper, ch'a ocupava 'dcò le tère dl'Almania, dl'Italia dël Nòrd, dla Svìssera e dl'Àustria d'ancheuj.
Apress la mòrt dël fieul ëd Carl Magn Ludvich ël Pasi e 'l tratà 'd Verdun dël 843, l'Amper Carolingg a l'é stàit partagià an tre part: ël Regn dij Franch Ossidentaj a l'é 'l cé dlë stat fransèis, mnà da la Ca dij Capetingg.
Àutri stat an Fransa ant l'età 'd mes
Ansem al Regn dij Franch Ossidentaj, giumai ciamà mach Fransa, a-i ero 'dcò dij stat pi pcit.
- Ël Ducà 'd Borgògna a l'era nassù da un branch dij re 'd Fransa, i Valois-Borgògna, a l'ha giontà e Fiandre mersì a mariagi, a l'stasìa vnend la tersa potensa apress Fransa e Amper.
Soa stòria a finiss dël 1482 cand a l'é partagià tra Fransa (Borgògna) e Asburgh (Paìs Bass e Franca Contà). - Ij Norman a j'ero dij guerié e conquistador nòrdich, ch'a l'avìo giurà fidelità al re 'd Fransa an cambi dij ducà d' Normandìa e d'Aquitania.
A l'han governà apress la gionta a lor tère con la fòrsa 'l Regn ëd Sicilia e 'l Regn d'Anghiltera. - Ël ducà 'd Bretagna a l'é nassù dël 939 cand a son stàit taparà ij Vichingh, a l'ha goernà soa autonomìa, 'dcò se a l'era vassal fransèis, për via dj'interess Anglèis sël ducà, fin-al 1547 cand a l'é stàit giontà a la Fransa.
- Ël Sàcher Roman Amper a controlava an part ël Regn d'Arles e la Contà 'd Provensa vzin al finagi con l'Italia, ma a son stàite giontà a la Fransa tra 'l 300 e 'l 400.
- La Contà 'd Tolosa, 'd fàit indipendent, a l'era rica e a l'avìa patì na Crosià Albigèisa contra ij Catar, apress costa, a l'é stàita giontà a la Fransa dël 1271.
- Ij Savòja a son nassù ant la region fransèisa dla Savòja, ma lor vise a j'ero voltà a l'Italia.
Guèra dij 100 agn
Ij Capetingg a j'ero dërmortasse dël 1328, donch l'ardité al tròno 'd Fransa a l'era rusà tra Valois (fransèis) ò Angiò (Plantagené, anglèis).
J'Angiò a j'ero ij calant dij Norman ch'a l'avìo conquistà l'Anghiltèra, e a l'avìo dle pretèise sla coron-a fransèisa.
La situassion a l'ha mnà a la guèra dij 100 agn dël 1337, a l'achit scasi vagnà da Anghiltèra e Borgògna, ma an finitiva vagnà da la Fransa dël 1453, 'dcò mersì a l'agiut ëd Gioana d'Arch.
L'Anghiltèra a l'ha donch lassà perde soe pretèise sla Fransa e a l'ha ceduje la sità 'd Calais sël Canal dla Mania.
Përzonìa Avignonèisa
Ël papa, strach dle ruse tra famije roman-e, a l'avìa tramudà la sede 'd sò stat a Avignon dël 1309, la gesia a l'sarà peuj motobin anfluensà da la Fransa, fin-al 1377 cand ël papa a l'é tornà a Roma.
Avignon a l'é restà sota 'l domini dla gesia fin-al 1791.
Sinchsent
La Fransa a l'é stàit un dij prim stat modern, caraterisà dal sentralism dlë stat.
Apress la guèra dij 100 agn la situassion a l'era motobin pi pasia, a-i son stàit le guère 'd religion fransèise, combatùe tra catòlich e ugonòt (protestant) tra 'l 1562 e 'l 1598.
L'ùnich ch'a l'é stàit bon a chité le violense a l'é stàit Enrich 4 ëd Borbon, visadì 'l prim Borbon a governé la Fransa, apress la mòrt dël dërié Valois e un dobi gieugh dlë svicio re.
Sò calant a l'é stàit l'avosà Re Sol, visadì Luis 14, ch'a l'avìa sentrà tut ël podej an soe man e a l'ha governà na patlà d'agn.
Prim amper colonial
Dal sinchsent, la Fransa a l'ha fondà dle colònie oltraoséan, le pi amportante:
- Acadia: est dël Canadà, perdùa apress la guèra dij 7 agn, an agreman anglèis, ij fransèis locaj a son stàit taparà e a son andàit an Luisian-a;
- Canadà fransèis: as comersiavo pèil ëd castor con ij nativ, perdù apress la guèra dij 7 agn an agreman anglèis, ancheuj ël Québec a parla 'ncor fransèis;
- Luisian-a: a l'era componùa da jë stat tra Luisian-a e Illinois, vendùa da Napoleon a jë Stat Unì dël 1803;
- Haiti: ch'a l'ha vagnà soa indipendensa për sconda ant la Mérica, apress l'arvira mnà dai nèir;
- India Fransèisa: leu 'd comersi sla broa indian-a, perdù apress l'indipendensa dl'India;
- Senegal: d'andoa a comersiavo s-ciav e goma, perdù apress l'indipendensa dël 1960;
- Antile Fransèise: ancheuj mach Martinich, Guadalupa e San Martin a son fransèise;
- Gujan-a Fransèisa, ancheuj region fransèisa.
Rivolussion fransèisa
Dal 1789 al 1799 la Fransa a l'é stàita arvërsà da la rivolussion, ch'a l'ha sbafumà le costume dl'antich regim, visadì la polìtica assolotìstica dnans.
Ij travajeur a j'ero alvesse përché le taje a j'ero pagà përlopì da lor ch'a mangiavo a stanton, a l'é stàit scarvà 'l re Luis 16 e mnà d Robespierre a l'é ancaminasse 'l teror giacobin, andoa la ghijotin-a a l'era dovrà contra minca nemis dla rivolussion.
A son stàit amplacà manca 'd prinsipi luminist, nassù pròpe an Fransa dël setsent, 'me l'egualiansa tra òm e lë stat làich.
Napoleon
Ij giacobin a son stàit flambà apress la coalission dij moderà dël parlament e Napoleon, un bajet meritévol a l'ha pijà 'l podej apress n'antruch d'ëstat dël 1799.
Napoleon a l'é rivà a gionté ò governé senté ëstat babacio mesa Euròpa, ma soa ambission sensa fin a l'é stàita soa fin, apress la dërota an Russia e la guèra dla coalission ch'a fa 6 a l'ha esilialo a l'Elba.
Apress 100 di 'd govern apress esse scapà da l'ìsola, a l'é stàit dërotà a Waterloo e esilià a Santa Lena.
Eutsent
An sto sécol a l'é armudà la forma 'd govern da monarchìa a repùblica dontré vire, amportant a l'é lë Scond Amper Fransèis dal 1852, mnà da Napoleon 3, ch'a l'ha giutà ij Savòja a formé l'Italia, an cambi dla Savòja e 'd Nissa Marìtima.
Prima guèra mondial
La Fransa, aleà con Regn Unì, Russia, Italia e Stat Unì a l'ha vagnà la prima guèra mondial, an giontand l'Alsassia e la Loren-a da l'Almania.
Sconda guèra mondial
Dël 1940 ël nòrd dla Fransa a l'é stàit giontà a l'Almania, antratan che 'l sud, a l'era në stat babacio d'Hitler, visadì la Fransa 'd Vichy mnà da Pétain.
Ij partisan fransèis a l'ha giuvà un ròl fondamental ant la liberassion e la Fransa, dël 1945 a l'ha giontà Tenda e Briga Marìtima da l'Italia, dnans part dla provinsa 'd Coni.
Conomìa
La fransèisa a l'é na conomìa bodrà 'd mercà.
A l'é 'l paìs pi visità al mond e ël paìs ch'an òrdin a fa 5 ch'a prodùe pi marcandìsa.
La marcandìsa vendùa a lë strangé a l'é viture, vin, përfum e ròba 'd spatuss e meisin-e.
Commenti
Posta un commento