Mach Piemontèis

Nassù a Nissa Marìtima dël 1807, ai temp part djë Stat Sabàud  a l'é stàit un rivolussionari, polìtich e scritor , avosà 'me eroe dij doi mond për soa contribussion a l' unità d'Italia e la difèisa dl'Uruguay . Garibald a l'era d'adoss lìgura e 'me ij sò cé a l'ha ancaminà soa cariera an fasend ël matlòt. Dël 1833 a l'ha abordà Bepe Mazzini , già fondator dl'associassion për l'indipendensa italin-a Giovine Italia . Apress ël faliment ëd n'arvira a Genoa , a l'é stàit condanà a la pen-a 'd mòrt , donch a l'é scapà an Sud dla Mérica . Sud dla Mérica A l'ha passà 10 agn oltraocéan; rivà a Rio de Janeiro a l'é giontasse al moviment separatista dël R io Grande do Sul contra l' Amper dël Brasil . Tramudà a Montevideo, a l'ha difendù l'Uruguay da l'atach dl'Argentin-a, an fondand na legion d'esilià italian, ch'a vestìo l'avosà camisa rossa. An sto perìod a l'é mariasse con l'ar...

Le përson-e d'adoss piemontèisa an Argentin-a a son stimà an pi 'd 3 milion, dzortut an leu 'me Rosario , Córdoba , San Francisco e Santa Fe , ant la zon-a stranomà Pampa Gringa . Stòria L' Argentin-a a l'é un dij paìs andoa a son migrà pi piemontèis, an efet, ël paìs sudamerican a sërcava paisan da l'Euròpa për popolé ij sò camp veuid, antratan che manca piemontèis a fasìo la fam an Italia. Trames ël 1875 e 'l 1914, a son rivà an Argentin-a, ant le province paisan-e San Francisco de Córdoba e Santa Fe , na patlà 'd piemontèis, che an dontré leu a rivava a fé l'80% dla popolassion total. La gent dël Piemont, rivà an Argentin-a, a l'é adatasse a le condission ambelelì e a l'é fosonà. A son stàit donch batì dai piemontèis d'Argentin-a, vilar tanme Nuevo Torino, Sastre e Silvio Pellico . Ancheuj ij piemontèis d'Argentin-a a l'han auteur ëd lor adoss, an organissand feste con mangé tìpich piemontèis, tramandà dai lor cé, dontré a p...

Nassù a Pola , ancheuj an Croassia dël 1927, a l'é stàit në scritor, gasëttié e poeta .  Pola a l'era italian-a cand a l'é nassù, da pare bajet napolitan e mare braidèisa . Arpin a l'é donch tramudasse a Bra , sità che a stranomava soa patria e an finitiva a Turin , andoa a l'é restà tuta soa vita. Laureà an litre, a l'é apress ancaminasse a scrive romans an italian tanme " Ël sombr e l'amel", "L'ombrìa dle colin-e" e "La monia giova".  Dontré 'd soe conte a son stàite la base për dij film .  Arpin a l'ha 'dcò 'l Premi Masca dël 1964. Sò ëstil a l'é realista romàntich , bon a conté l'Italia dl' esplosion conòmica dlë scond dòp guèra. An piemontèis a l'ha scrivù dontré poesie, pa an grafìa dij Brandé, pitòst an dovrandne un-a conforma a l'italian. La pi avosà a l'é " Mé Grand Turin ", dedicà a l'echip fotbalìstica granà 'd Turin. Tanme gasëttié a l'ha seguità ij...

Nassù dël 1881 a Tessalònich , ancheuj an Grecia, a l'é stàit ël pare fondator dla Turchìa . A l'é chërsù sota l' Amper Otoman ; a l'ha studià a la scòla militar e a l'ha vagnà rispet ant la bataja 'd Galipoj . Apress la prima guèra mondial l'Amper Otoman a l'era fiach an càusa a la dërota e 'l partagi tra le potense europenghe e gavà 'd manca soe part. Mustafa a l'ha donch mnà 'l Moviment Nassional Turch , contra j'invasor europengh e 'l sultan.  Chiel a l'ha donch pijà 'l podej dël 1922, an batend la Repùblica Turca l'ann apress. A l'é stàit rivolussionari 'dcò për soe decision polìtiche pendant sò mandà, amportante soe arforme a son stàite: Separassion tra religion e Stat e nassita dlë stat làich ; Drit a le fomne e sufragi universal (bin dnans dl'Italia); Avzinament a la cultura europenga , nassita dij cognòm turch e arlev dl'alfabet àrab an agreman ëd col latin .  Mustafa a l'é stàit strano...

Castel piassà ant la frassion ëd Triest Miramar. Ël rampar a bèica l' ansen ëd Triest e a l'é piassà pròpe dnans ël ravin sl'eva. Sò nòm a ven da l' ëspagneul e a veul dì pròpe "Beiché 'l mar". Sò ëstil a l'é baròch e neogòtich , an pera d'Istria e màrmol . Daré 'l castel a-i é un giardin gigant . Sël mòlo a-i é na pcita sfins , portà da Luxur an Egit . Andrinta a-i é un musé statal italian . A l'é stàit batì trames ël 1856 e 'l 1860, dzor pensament dl'angigné austrìach Carl Junker .  A l'era stàit pensà da l'amperator Cesco Bepe d'Àustria për sò frel Massimilian dël Méssich . Massimilian a l'avìa da manca un gròss giardin për dësvlupé soa passion për la botànica . Apress la gionta a l' Italia 'd Triest apress la prima guèra mondial, ël castel ëd Miramar a l'é vnù meison dël duca d'Osta Medeo 'd Savòja . 

Dizionario piemontese-italiano sull'abbigliamento. Ròba = vestiario Maja = maglia Braje = pantaloni Causset = calza Fangosa, scarpa = scarpa Garet = tacco Camisa = camicia Giaca = giacca Paltò, chiri, chirich = cappotto Faudal = grembiule Pignuar, vesta da bagn = accappatoio Mudande = mutande Costuma = costume Fomna = donna Colan = calzamaglia Cotin = gonna Vesta = vestito da donna Regipet = reggiseno Òm = uomo Muda, vestimenta = completo da uomo Ciambërluch= tabarro Acessòri = accessori Sëntura = cintura Croata = cravatta Croatin = papillon Përfum, parfum = profumo Orcin = orecchino Brassal, brassalet = bracciale, braccialetto Colan-a = collana Mostra = orologio da polso Bisò, giòja = gioiello Capel = cappello Porilo = berretto Bonet = berretto con visiera S-cirpa = sciarpa Guant = guanto Mofla = muffola (guanto dita unite salvo il pollice) Parapieuva = ombrello Borsa = borsa Bërsach = zaino, borsone, sacca

Sità dël Friul Venessia Giulia d'apopré 30.000 abitant, capleu dla provinsa omònima. Geografìa Piassà al finagi italian con la Slovenia, a batiss na sità ùnica con le sità sloven-e  Nova Gorica e San Pero 'd Gorissia. Gorissia as treuva trames la Pianura Furlan-a e 'l Cars .  A l'é bërlicà dal fium Isonz .  La lenga d'adoss a l'é 'l furlan , ma a l'é 'dcò parlà 'l vèneto colonial an variant gorissian-a.  Stòria Età 'd mes Gorissia a l'é stàita nominà la prima vira dël 1000 dGC, cand a fasìa part dël Patriarcà d'Aquileja . Dël 1112, ël cont ëd Gorissia Mainardo I , a l'ha sodà sò podej, an dëstacandse da Aquileja e an batend la Contà 'd Gorissia indipendenta .  La contà a l'ha vejù sò lusentur an controland ëdcò Tirol, Carinsia, Stiria e për na frisa 'd temp Trevis .  A l'é tavòta stàita an guèra con Venessia e l'Àustria, fin-al 1500, cand ël cont a l'é spirà sensa ardité, donch lë stat a l'é passà a l...

Nassù dël 1809 a Shrewsbury, an Anghiltèra a l'é stàit un biòlogh , avosà për soa teorìa dl'evolussion . A vnìa da na rica famija 'd dotor, a l'era ancaminasse a studié meisin-a a l'università ma a l'ha ëntreivà d'esse pi anteressà a la biologìa . Dël 1831 a l'ha alvà j'àncore për an vir dël mond ëd 5 agn an nav; pendant ës, a l'ha esplorà 'l Sud dla Mèrica , studià fòssij e tentà d'ëntreivé 'me j'animaj a s'adatavo a diferent anvironament. A l'ha trovà un leu përfet për sò studi a le Galàpagos , n'arsipélagh an Ecuador, andoa a le stàita nominà n'ìsola an sò onor. Sò pi grand pensament, dont sò nòm, a l'é la teorìa dl'evolussion, ch'a fortissa che mach j'esse e le ëspece pi fòrt a peulo dzorvive , antratan che j'àutr a murisso. N'àutra ideja nassùa da chiel e che minca animal a l'é evolvesse da un cé comun a tùi . Ij sò studi a son contnù ant sò lìber " L'adoss dle ëspece ...

Arcimboldo - L'ortié  Nassù dël 1527 a Milan a l'é stàit un  pitor  manierista .  Sò pare a l'era un pitor a soa vira e a vnìa da na famija nòbila milanèisa. Soa cariera a l'é ancaminasse con frësche e disegn për in dòm ëd Milan, Còm e Monza . Dël 1562 a l'é stàit angagià da la cort ëd Vien-a 'me pitor Belessì l'Arcimboldo a l'ha produvà ij sò quader pi avosà, stranomà " Ij cupiss componù ", visadì na sòrta 'd ritrat andoa le part dël soget a son fàite da ortaje e oget . Soa tècnica a l'era 'l trompe-l'œil  visadì un gieugh ëd lus ch'a përmet ëd voghé la prospetiva dël quader Arcimboldo a l'é mòrt scasi dësmentià dël 1593 a Milan. A l'é stàit torna dësquatà e stimà dai pitor surelista dël neuvsent, për sò coragi e creatività.

Nassù dël 1783 a Caràcas , a l'é stàit un rivolussionari për dontré paìs ant ël  Sud dla Mèrica , andoa a l'é stranomà 'l livrador. Soa famija a l'era rica e crèola , visadì 'd bianch ch'a j'ero tramudasse an fasson stàbila ant la Mèrica. A l'ha studià an Euròpa, e a l'era stàit frapà da j'ideaj dla rivolussion fransèisa . Bolivar a revava 'd mné a l' indipendesa da la Spagna sò paìs, visadì 'l Venessuela , an batend dël 1811, apress a n'arvira, la Prima Repùblica Venessuelan-a, peuj torna drocà an man ai colonissador. Sò but a l'ha otnulo dël 1819, apress agn ëd ruse e ciacòt, an sodand l'indipendensa dël Venessuela, peuj confluì ant la Grand Colombia , ch'a contnìa Colombia, Venessuela, Ecuador e Panamà , delivrà 'dcò sti sì da chiel. Bolivar a l'ha apress concorù a l'indipendensa dël Perù , apress la bataja d'Ayacucho dël 1824, ansem a Tòni 'd Sucre , ch'a la butà 'dcò na pera a minca ...

Sità dël Fiul Venessia Giulia d'apopré 100.000 abitant, capleu dla provinsa omònima. Avosà 'me la capital stòrica dël Friul . Geografìa Piassà al sènter dla region stòrica  Fiul , an pianura, tra j'arian Cormor e Tor . La lenga d'adoss d'Ùdin a l'é 'l furlan , dont ël dialet dla sità a l'é la base dla koiné furlan-a. Tutun, a Ùdin a l'é 'dcò parlà un dialet dla lenga vèneta , part dij dialet coloniaj , nassù tra j'òm d'afé ai temp dla Serenìssima , a l'é na parlà 'd finagi tra 'l vèneto e 'l furlan. Stòria Età antica Popolà da l' età 'd bronz , tant ch'a-i son ij drocheri d'un castelié dl'época. Età 'd mes La sità a l'é ancaminasse a fesse biandé cand ël patriarca dël Friul a l'é tramudasse da Aquileja a Cividal e an finitiva sì a Ùdin, dël 1222. Ùdin a l'é stàita gionzà a la Serenìssima Repùblica 'd Venessia apress la guèra tra costa e la Patria dël Friul dël 1420. Dël 1511 a l...

Dizionario piemontese-italiano su mestieri e lavori. Jë s-ciapapere - Gustave Courbet Setor primari  = settore primario Anleveur = allevatore Anleveur d'avije = apicoltore Bërgé = pastore Boscaté, boscareul = boscaiolo, taglialegna Cassador = cacciatore Mondaris = mondina Paisan = contadino Pëscador = pescatore Picòt = minatore S-ciapapere = spaccapietre Vaché, boé = vaccaro, mandriano Setor scondari  = settore secondario Arlogé = orologiaio Bisotié = gioielliere Botalé = bottaio Cavagné = cestaio Ciavatin = ciabattino Croaté = cravattiere Eletricista = elettricista Feracaval = maniscalco Fré = fabbro Marghé = margaro Minusié = falegname Moleta, molita = arrotino Muliné = mugnaio Murador = muratore Oréfiss = orefice, orafo Ovrié = operaio Saron = carradore Sartor = sarto Siramista = ceramista Stagnador = stagnino Setor tersiari  = settore terziario Artajor = pizzicagnolo Banché = banchiere Barbé = barbiere Bëcché = macellaio Bërbotor, avocat, legal = avvocato Bianchin = i...

Capital e sità pi gròss dla Slovenia, d'apopré 300.000 abitant. Geografìa Piassà ant ël sènter dla Slovenia , ant na val scavà dal fium Lubianissa , dont a pija 'l nòm, tra 'l Cars e le Alp . Stòria Fondassion Anviron al 2000 aGC a Lubian-a a-i era un mojiss popolà da abitant ëd pilotade . Ant ël prima sécol aGC a son rivà ij Roman, an batend na sità sla strà ch'a gropava Aquileja al Danubi . Età 'd mes Ant ël sécol ch'a fa 6 a son rivà belessì jë Sloven e la sità a l'é passà për ij Franch , an patend ij ravagi dij Magiar . Dël 1270, ansem a la Cariola , a l'é stàita giontà a le tère 'd Otocaro II ëd Boemia e dël 1278 a l' Àustria , dont a restërà fin-a l'ariv ëd Napoleon . Durant l' arforma protestanta , la sità a l'avìa ambrassà sta fe, ma 'l travaj ëd gesuit e capussin a l'ha mnala torna a la fe catòlica . Napoleon a l'ha giontala a le Provinse Ilìriche , vnùe Regn d'Iliria apress l'arvirament a l'Àustria...

Nassù dël 540 aGC a Sparta , a l'é stàit un re e comandant d'armà spartan. Leònida a l'é vnù re 'd Sparta dël 489 aGC, apress ël govern ëd sò frel. Sto sécol a l'é stàit sagrinà për le vise dl' Amper Persian vers la Grecia , ch'a l'era dësvlupà, ma 'dcò motobin a tòch ëd tante sità stat. Ij Persian a son stàit già dërotà dël 490 aGC ant la bataja 'd Maraton-a , ma Serse I a l'avìa organisà n'àutra spedission dël 480 aGC. Cand a l'é ancaminasse l'atach persian, jë spartan a son pa partì për combateje, për via 'd na festa religiosa, tutun, Leònida a l'é ancaminasse con 7.000 bajet grech për abodré ij Persian a le Termòpij , në strèit pass tra montagne e mar. Ël leu a l'é stàit sernù përché ij Persian a j'ero motobin pi che ij Grech, donch parej a l'era malfé da fesse ansercé. Un bërgé fëlon Grech a l'ha dit ai Persian l'andi dij Grech, an përmëttendje ëd argireje. Leònida, an savend dla dërota sicura,...

Capleu e sità pi gròssa dël Fiul Venessia Giulia , a conta apopré 200.000 abitant. Avosà për sò pòrt , ël pi ciarafià d'Italia e soa vocassion për ël café . Geografìa Triest a l'é piassà a le pendiss dël Cars vers  l'Ansen ëd Triest,  ant l'Adriàtich dël nòrd. A l'é al finagi con la Slovenia , da sta rason soa comunità e anfluensa sloven-a. A-i é 'dcò na comunità austìaca e an passà greca, giudéa, serba e croata . La lenga dël pòst nòpa, a l'era 'l tergestin , visadì un dialet dla lenga furlan-a , dësmortasse ant ël sécol ch'a fa 19 an agreman dël vèneto colonial , portà sì dai comersi con la Serenìssima, an particolar ël dialet triestin . Stòria Fondassion La sità a l'é stàita fondà dai Roman tanme pòrt e camp militar ma apress ël robaton dl'amper Roman Triest e l'é vnùa mach un pcit pòrt ëd pëscador sota ij Bisantin . Età 'd mes Triest a l'é vnùa lìbera comun-a ant ël sécol ch'a fa 12, ma soens controlà da Venessia, cont...

Nassù dël 1810 aGC, a l'é stàit un re babilonèis . Hammurabi a l'ha ardità 'l tròno 'd Babilonia dal pare dël 1792 aGC, che fin-a cost moment as tratava mach d'un-a pcita sità stat . Chiel a l'ha armudala an gròss amper, an unend tuta la Bassa Mesopotamia dzor sò regn. L'àutra custion ch'a l'ha ardelo avosà, a l'é sò còdes, ciamà donch Còdes ëd Hammurabi , ch'a l'ha andrinta 'l prinsipi dla lese dël tajon , visadì che al baraba as fasìa la midema còsa ch'a l'avìa fàit chiel. Le pen-e a armudavo 'dcò an base a la classa social e chiel a l'avìa fàit ëdcò dle lese contra chi a bodrava con eva la bira , an fasend lë svicio. A l'é chërdensa comun-a che cost a fussa 'l prim còdes scrivù, antratan che costi a esistìo dai temp dij Sumer . Hammurabi a l'ha ardà pi bon sti sì. Hammurabi a l'é mòrt ëd veciaja dël 1750 aGC.

Fornasa 'd Cambian ant la sità metropolitan-a 'd Turin , nassùa e ativa dal 1907 ant la produssion dij mon . A l'é stàita fondà da la vidoa Carena e ij sò fieuj, p ër la produssion  ëd mon e cop . Dël 1912 a l'ha batì un forn Hoffmann , visadì un forn elìtich con un siminé sentral, ch'a p ërmet  ëd cheuse mon për tuta la stagion. L'usin-a a l'é ancaminasse a prodùe 'dcò cop marsejèis, laterissi da mur e mon p ërtusà , nen mach a l'é coredasse 'd màchine p ër tiré fòra e travajé la creja . Apress doe crisi ant le guère mondiaj, la fornasa a l'é spantiasse tra j'agn '60 e '80, an dësbland  ël siminé ma an batend l ë stabiliment modern. Dal 2021 l'antraprèisa a l'é part dl'andustria T2D e dal 2024 dël consòrsi Poroton . Ancheuj  ël forn Hoffmann a l'é pa produtiv, ma a l'é possìbil logelo p ër mariagi, disné gròs e fé fòto . A-i é 'dcò 'l Munlab , visadì la bòita dij mon, un musé   andoa as mostra 'me ...

  Nassù dël 1769 a Ajaccio an Còrsica , a l'é stàit un general e prim amperator fransèis. Soa famija a l'era 'd bassa noblëssa còrsa, ìsola che fin-al 1768 a l'era part dla Repùblica 'd Genoa , donch Napoleon a parlava còrs e toscan e 'l fransèis a l'ha amparalo 'me sconda lenga con n'acent distintiv. Rampa A l'ha studià an Fransa a la scòla militar; la rivolussion fransèisa a l'ha mnà a l'intrà 'd tant giovo 'me chiel ant l'armà. Napoleon a l'ha vagnà l'ansëgna 'd general apress sò talent mostrà ant l' assedi 'd Tolon contra j'anglèis dël 1793. A l'é peuj dëssernse ant la campagna d'Italia e apress la spedission d'Egit , a l'ha fàit n' antruch ëd stat dël 1799 , an vnend prim cónsol. Govern Lë stadi dël consolà a l'é durà fin-al 1804, cand a l'é nominasse amperator dij fransèis, an batend ël prim Amper Fransèis . Napoleon a l'ha realisà dontré valor dla rivolussion ...

Il piemontese si scrive attraverso la "grafìa dij Brandé", unico sistema capace di rappresentare ogni suono del piemontese. Se si è interessati a un approfondimento: Grafìe dël piemontèis. Litre = lettere  (lettere e suoni diversi dall'italiano) Litra ( lettera) Descrission Esempi Son (suono) Ò O italiana L'accento ci cade sempre sopra. Tòla (latta) O U italiana Formagg (formaggio) U U francese (in lUmière) U italiana dopo Q e se atona vicino a vocale Armudé (cambiare) Quàder, guèra, càud (quadro, guerra, caldo) Ë E muta francese (in samEdi) Tëmma (paura) Eu Eu francese (feu) L'accento ci cade sempre sopra Feu (fuoco) S- S che porta ad una C, risulta più allungata S-ciòpa (muori) N- N italiana in "angolo" Si trova sempre come ult...

Antrapreneur piemontèis, nassù a Turin dël 1975, ativ ant ël setor dij doss. Sò pare a vendeva giasset a Ël Niclin , donch da sì a nass la passion ëd Marchetti. A l'ha durbì dël 2006 soa prima botega a Turin , dnans àutre sinch a Turin e un-a a Coconà , Milan e Alassio , an provinsa 'd Savon-a. Marchetti a l'ha fortì d'esse gropà ai sò grand, ch'a l'han na cassin-a e che a son d'adoss ëd Morarsengh , an provinsa d' Ast , da sì l'ideja 'd durbì na botega 'd giasset a Coconà, andoa a l'avìa agn dnans sò barba. Chiel a blaga 'd dovré mach j'ingredient ch'a vento për ij sò giasset, sensa roba 'd bajòna giontà. A sern chiel midem la materia prima, butandse an contat con ij produtor locaj. Andrinta na botega d'Alberto Marchetti, as peulo trové savor anteressant e locaj, ch'a seguito ij valor Slow Food .  Tra costi a-i son rubiòla 'd Coconà e noaset ëd Civass e le boteghe a propon-o 'dcò nià e gramolà . Marchetti...