Triest

Capleu e sità pi gròssa dël Fiul Venessia Giulia, a conta apopré 200.000 abitant.

Avosà për sò pòrt, ël pi ciarafià d'Italia e soa vocassion për ël café.

Geografìa

Triest a l'é piassà a le pendiss dël Cars vers l'Ansen ëd Triest, ant l'Adriàtich dël nòrd.

A l'é al finagi con la Slovenia, da sta rason soa comunità e anfluensa sloven-a.
A-i é 'dcò na comunità austìaca e an passà greca, giudéa, serba e croata.

La lenga dël pòst nòpa, a l'era 'l tergestin, visadì un dialet dla lenga furlan-a, dësmortasse ant ël sécol ch'a fa 19 an agreman dël vèneto colonial, portà sì dai comersi con la Serenìssima, an particolar ël dialet triestin.

Stòria

Fondassion

La sità a l'é stàita fondà dai Roman tanme pòrt e camp militar ma apress ël robaton dl'amper Roman Triest e l'é vnùa mach un pcit pòrt ëd pëscador sota ij Bisantin.

Età 'd mes

Triest a l'é vnùa lìbera comun-a ant ël sécol ch'a fa 12, ma soens controlà da Venessia, contà 'd Gorissia e Partriarcà d'Aquileja.

Dël 1382 a l'é intrà an contrast con Venessia, donch a l'é sogetasse a l'Àustria e a l'é nassù parej sò ròl ëd pòrt dl'Amper Austrìach, combin che Venessia a l'ha provà a giontela pi vire e a l'ha motobin anfluensala.

Età moderna

Dël 1719 l'amperator d'Àustria Carl VI a l'ha fàit ëd Triest un pòrt franch, visadì as pagava pa dij dassi ò àutre taje.

Sota Maria Teresa d'Àustria, la sità a l'é motobin dësvlupasse, con un borgh comersial e an vnend ël prinsipal pòrt dl'Àustria, an tirand Grech, Giudé, Serb e Armen mersì 'dcò al pòrt franch.

Età d'ancheuj

Triest a l'é stàit goernà an fasson gelosa da l'Àustria, fin-al 1918 con la fin dla sconda guèra mondial e la dërota autrìaca, cand a l'é passà a l'Italia.

Ant ël vinten-i fassista, la comunità sloven-a a l'é stàita motobin crasà, an vietand lor lenga, tradission e an patlandje.

Ël rassism a l'é stàit arcambià da la Jugoslavia 'd Tito con le foibe për j'italian.

Dal 1947, sël cò dla tension, la zòna d'anviron a Triest a l'é stàit ciamà Terìtori Lìber ëd Triest e partagià an doe aree: Zòna A controlà da j'anglo-merican e la Zòna B da la Jugoslavia.

Dal 1954 la zòna A a ven italian-a, apress ël memorandum ëd Londra, an batend la provinsa 'd Triest.

Tòch distintiv

• A Triest l'arlan ëd café a l'é 'l dobi dla media italian-a: a-i son da bon tante varietà 'd café da comandé an piòla.
• L'anvension dij coriàndoj a l'é carià a Triest.
• A son triestin-e le antraprèise Generali e Illycaffè.
• Ij piat tìpich a son italian, sloven e autrìach, për via 'd soa presensa multicultural:
• Jota: supa 'd sancrau arbujì, faseuj e pom ëd tera;
• Gulash: fricandò d'adoss ungherèisa, rivà sota l'amper Austr-Ungàrich;
• Presnitz: doss rolà e consèntrich vempì 'd nos, màndole e pigneuj.
• Pinza triestin-a: pan doss