Ùdin

Sità dël Fiul Venessia Giulia d'apopré 100.000 abitant, capleu dla provinsa omònima.

Avosà 'me la capital stòrica dël Friul.

Geografìa

Piassà al sènter dla region stòrica Fiul, an pianura, tra j'arian Cormor e Tor.

La lenga d'adoss d'Ùdin a l'é 'l furlan, dont ël dialet dla sità a l'é la base dla koiné furlan-a.

Tutun, a Ùdin a l'é 'dcò parlà un dialet dla lenga vèneta, part dij dialet coloniaj, nassù tra j'òm d'afé ai temp dla Serenìssima, a l'é na parlà 'd finagi tra 'l vèneto e 'l furlan.

Stòria

Età antica

Popolà da l'età 'd bronz, tant ch'a-i son ij drocheri d'un castelié dl'época.

Età 'd mes

La sità a l'é ancaminasse a fesse biandé cand ël patriarca dël Friul a l'é tramudasse da Aquileja a Cividal e an finitiva sì a Ùdin, dël 1222.

Ùdin a l'é stàita gionzà a la Serenìssima Repùblica 'd Venessia apress la guèra tra costa e la Patria dël Friul dël 1420.

Dël 1511 a l'é cissasse l'arvira paisan-a, arcordà 'me Bacan Giòbia Grass, për le taje e le guère tra nòbil sensa fin, che gropà a la pest e a un taramòt a l'han mnà a un gròss nùmer ëd mòrt.

Età d'ancheuj

La sità a l'era an òrdin d'amportansa tra le sità venessian-e cola ch'a fasìa 5, a l'é stàita giontà da Napoleon e apress la ciambrea 'd Vien-a al Regn Lombard-Vèneto, babacio dl'amper Austrìach.

Ùdin a l'ha combatù për ël risolgiment italian, an vnend giontà a l'Italia mach dël 1866, apress la tersa guèra d'indipendensa.

Tòch distintiv

• La ca dla comun-a a l'ha scurpì 'l visagi d'un coefeur con le orije da borich, përché a sto sì a-i piasìa pa l'euvra dl'architet Da Ronco.