Post

Ecomusé dël Freidan

Immagine
Musé piassà ant la sità 'd Ël Seto, ch'a l'ha 'me oget la conta dij mësté dla sità an passà, ansem a le antraprèise ch'a travajavo belessì e dël dovragi dël rial Freidan . L'ecomusé N'ecomusé a l'é un pensament che nopà 'd partì da l'àut, da un mansé artìstich, a l'é n'inissiativa ch'a nass dal bass, da la comunità d'un leu ch'a veul contesse senté sò passà. L'ecomusé dël Freidan, a l'é nassù dël 1985 a Ël Seto, ch'a volìa valorisé sto spassi an periferìa, andoa a passa 'l Freidan e a-i ero un molin e dle usin-e. L'ideja a l'é stàita dël mèr , che a l'é ispirasse a l'ecomusé 'd Serv an Liguria e la popolassion setimèisa a l'ha pijà part al pensament an fasend dij cadò con ròba ch'a conta sta tèra. Molin Ël cheur dël musé a l'é 'l Molin Neuv : un molin a eva dl'eutsent, ch'a fonsion-a senté la fòrsa dl'arian Freidan ch'a scor. Dnans ëd cost a-i era un molin n...

Tiran-a

Immagine
Capital e sità pi gròssa dl' Albanìa d'apopré 530.000 abitant. Geografìa Piassà ant ël sènter dl'Albanìa, a l'é rica d'eva: bagnà dal Lumë i Tiranë e tajà an doe dal fium Lana ch'a confluiss ant ël prim. An periferìa a-i son doi lagh artifissiaj . Soa popolassion a l'é për oltra 'l 55% musulman-a sunita , për ël 20% àtea e ortodosa e catòlica për ël 6 e 5 %. Stòria Achit Tiran-a a l'ha pa na stòria grandiosa 'me àutre capitaj ò sità albanèise: an efet la sità a l'é tavòta stàita un sènter minor. La zòn-a a l'é abità dai temp dij Roman e da sì a son apress passà Bisantin e Otoman . Chërsùa Mach dal 1614 Tiran-a a l'ha podù blaghé 'l tìtol ëd sità; a l'era prinsipalment gropà a l'agricoltura d'ulive e tabach e as ancaminava a esse popolà da bektashi e sufi (òrdin minor musulman). L'Albanìa a l'é delivrasse da la dominassion turca dël 1912, an batend ël neuv ëstat. A cost ëstat a ventava donch na capital, e le s...

Gioann Caboto

Immagine
Nassù anviron al 1450, miraco a Gaeta , a l'é avosà 'me un dij prim esplorator a rivé an Nòrd dla Mérica . Caboto a l'é arnomà dzortut për sò travaj con j' Anglèis : l'achit ëd lor colonissassion dël continent. Da giovo Caboto a l'é andàit a vive a Venessia , ai temp capital d'un-a motobin amportanta repùblica dël mar: belessì l'esplorator a l'ha travajà 'me mërcant e matlòt. Anviron al 1493 chiel a l'é tramudasse a Bristol , an Anghiltèra, përché a stasìa scapand dai venessian , ch'a lo volìo përché chiel a l'avìa piantà 'd ciòv. Belessì Caboto a l'ha coltivà la reverìa 'd na patlà 'd mërcant, visadì 'd podej comersié con le Indie an passand da ossident. L'esplorator a l'ha proponù na drita diferenta da cola 'd Colomb , ch'a passava da Nòrd: sò pensament a l'ha anteressà re Enrich VII d'Anghiltèra , ch'a l'ha finansià soa spedission. Viagi Ël prim viagi a l'é stàit dël 1496, ma ...

Autonomism e indipendentism an Piemont

Immagine
Le ideje e ij pensament d' autonomìa e indipendensa an Piemont a son stàit manca, ëd diferent chërdo polìtich. Achit Da j'agn '80, a son ancaminasse a travajé diferent partì e përsonagi a cost but.  St'ondà as peul mostré përché a j'ero agn andoa tanta gent a vnìa an Piemont dal Mesdì italian, dzortut ant le gròsse sità, për travajé. La tëmma dlë strangé e na frisa 'd rassism a l'han mnà a la nàssita 'd costi moviment. Union Piemontèisa Ël prim a l'é stàit Union Piemontèisa, fondà da Robert Grëmmo dël 1981, ch'a l'avìa 'me but la tùa dla lenga piemontèisa, arsèive autonomìa, an ëstil federalista e n'atension particolar ai sitadin piemontèis, na sòrt 'd "Prima ij piemontèis". L'Union a l'é aleàsse con la Lega Lombarda e la Liga Veneta e mersì a lòn a l'ha podù candidesse a le elession sensa na archeujta 'd signadure. Dël 1985 a l'é riussì a elese un consijé dla provinsa 'd Turin . Piemont Auto...

Fogassa dossa

Immagine
Galuparìa piemontèisa ch'a armuda motobin dal leu 'd produssion: sota a son mostrà diferente arsete e sòrte 'd fogassa dossa. Fogassa 'd Lissandria La version pi sempia, a blaga la denominassion comunal (DE.CO) ëd Lissandria . Descrission e arseta As pronta an giontand ant un ciopon: eva tëbbia, alvà, farin-a e euli d'uliva . A sta mira as ampasta për 10 minute, fin-a cand l'ampast a ven còti e alàstich, adess a va coatà e lassà a alvé. La fogassa a va cosùa ant ël forn dzor na feuja d'aram, slargà con na tëggëssa 'd 1cm e përtusà , parej da podej vërseje dzor lë sùcher , coatandla. A l'é prontà cand la surfassa a l'é dorà, as mangia càuda ò a la tamprura dl'anvironament . La pi gròssa diferensa con le àutre sòrte 'd fogassa dossa, a l'é che la lissandrin-a a l'é motobin voita, a smija pròpe la clàssica fogassa salà genoèisa , ma sucrà. Stòria La fogassa 'd Lissandria a ven an efet da cola genoèisa, da tavòta spantià ant la s...

Barbet

Immagine
Ëdcò ciamà valdèis ("barbet" a peul esse ofensiv), a son na comunità cristian-a protestanta , ch'a séguita la dotrin-a 'd Valdo 'd Lion . Ij barbet a son apopré 30-40 mila, spantià dzortut anviron a le Alp: ant le Vaj Valdèise an Piemont (Val Pèlis, Val Germanasca e Val Ciuson), an Fransa dël sud, Almania e Svìssera , ansem a le comunità an Sud dla Mérica . Stòria Adoss Valdo a l'era un rich mërcant ëd Lion , ch'ant ël sécol ch'a fa 12, a l'ha dàit tuta soa richëssa ai pòvr e a l'é ancaminasse a prediché. Chiel e ij sò dissépoj, ciamà "Ij pòvr ëd Lion" a l'han arseivù la scomùnica dal papa dël 1184. Scapada Ij barbet, crasà da la popolassion e da la Gesia, a son stàit taparà da Lion e as son piassà anviron a le Alp, al finagi dla siviltà catòlica, dël 1208. An cost moment donch, as ancamin-a la comunità 'd barbet an Delfinà e an Provensa ( Fransa ) e an Piemont (Ij pòvr Lombard), an 3 dle Valade Ossitan-e, ch'a saran stra...

Csenta

Immagine
Csenta a l'é 'l nòm ëd doe galuparìe diferente dla cusin-a piemontèisa . Csenta 'd Palasseu As trata d'un doss tìpich ëd Palasseu , an provinsa 'd Vërsèj , a l'é na sòrta 'd torta. Sò ingredient distintiv a l'é 'l sandon , che ansem a la pasta fròla, farin-a, alvà, euv, ninsòle e amel a l'é cosù an forn . L'arseta a l'é d'adoss pòvra, fàita con lòn ch'a s'avìa an mison. A l'era 'l doss tradissional ch'as prontava la dëriera dumìnica d'otóber, për la festa dl'arcòlt , andoa as disìa mersì a Dé për 'l ris cujì (mangé base dël Vërselèis). Csenta d'Arsagn Pan tìpich d' Arsagn Monfrà , an provinsa 'd Lissandria . A smija na fogassa, ma la drolarìa a l'é ch'andrinta a-i son le grasëtte e le nos . La csenta d'Arsagn a l'é prontà an giontand a l'ampast, fàit con farin-a, alvà e sandon,  le grasëtte e le nos ciapulà e an spantiandlo dzor na feuja d'aram con na tëggëssa '...

Ël Dòm

Immagine
Sità piemontèisa d'apopré 17.000 abitant, an provinsa dël Verbani-Cusi-Òssola. Avosà an tuta Italia përché as ancamina con la "D", dovrà për compité ij mòt. Geografìa Ël Dòm as treuva an val d'Òssola , dont a l'é 'l sènter prinsipal. A l'é bagnà dal Bogna e dal Tòs , che belessì a arsèive l'eva dël prim. A Ël Dòm as parla 'l dialet ossolan, ch'a l'é na variant dël lombard. Stòria Età antica Dnans ij Roman , Ël Dòm a l'era la "capital" dij Lepons , un pòpol d'adoss sèltica. Dël 12 aGC la sità a l'é stàita giontà a le tère roman-e e a-j passava la strà ch'a gropava Milan con ël lagh Verban e 'l pass dël Sempion për traversé le Alp. Età 'd mes Drocà Roma, ël domini a passa ai Longobard , ch'ancamino n'era 'd ravagi. Apress la sità as gropërà ai vësco-cont ëd Noara , ma le ruse con gent dël Valèis e anterne tra guelf e ghiblin, a posso la sità a ciamé la tùa 'd Gian Galeass Viscont ëd Milan dël...

Bagna Càuda

Immagine
Fojòt ëd bagna càuda e vërdure Piat tìpich e mistà dla cusin-a piemontèisa , avosà për sò savor motobin carià. Descrission A l'é na bagna satìa, ch'as mangia con le vërdure cosùe e crùe, ma 'dcò con la polenta . Sanmarch a l'é pa dovrà 'me le altre bagne: a l'é pa l'acompagnament dij piat, a l'é chila 'l piat prinsipal . Ël mangé andoa a l'é spantià dzora a serviss mach pej 'd sostegn për mangela. Prontela La bagna càuda as pronta ant na ramin-a 'd tèra cusùa , andoa ant l' euli d'uliva as gionto le anciove salà , ch'as fan cheuse sensa fele fricassé. Na vira che l'euli e le anciove a son na còsa sola, as gionta l' aj , an fische e as cheus fin cand la bagna a l'é samblà bin. Mangela Na vira prontà, la bagna càuda as buta al sènter dla tàula, ant ël dian , na sieta an tèra cosùa con sota la s-cionfëtta , në scaudor con la brasa viva për goernela càuda. Ancheuj sta costuma a l'é armudà ant ij fojòt , dij tupin ...

Pòrta Pila

Immagine
Ëdcò ciamà Pòrta Palass , a l'é un sotquarté dël quarté Aurora , a Turin , avosà për sò mercà . Piassa Soa esistensa a vira anviron a soa piassa, ancheuj ciamà Piassa dla Repùblica , un-a dle pi gròsse d'Italia. La piassa a sarìa dovùa esse la neuva Piassa d'Arme sota ij Savòja , ma a l'é stàita scartà. A l'é nopà stàita soagnà da Juvarra con ij sò edifissi baròch e dël 1837, a l'é stàita durbìa e ciamà piassa Emanuel Filibert: an tramuvand belessì ij mercà vzin . Mersì a soa posission sentral e sò amportant mercà, a l'é tavòta stàit leu 'd tramuv ëd gent pòvra, an sërca 'd travaj, a l'achit dal Piemont paisan , peuj dal Mesdì e ancheuj da Àfrica, Àsia e Sud dla Mérica . Mercà Ël mercà, soens ciamà mach Pòrta Pila, a l'é 'l pi gròss mercà l'aria durbìa d'Euròpa, an contand fin-a 800 banch. Ant la piassa a l'aria durbìa a-i son ël mercà dij frutassé, dle ròbe e dla marcandìsa bodrà, andoa as treuva minca còsa, dai parapieuva ...

Cusin-a piemontèisa

Immagine
Panissa, bagna càuda e Bareul La cusin-a piemontèisa a l'é formà da arsete motobin diferente tra lor, dzortut an base a la zon-a. J'ingredient pi dovrà ant ij piat a son mnù, aj, ris, anciove, carn crùa, fromagg, vin, butir e euli e ant ij doss la cicolata e le ninsòle . Achit Ël Piemont an passà a l'era na surfassa 'd paisan, ant le condission pi pòvre , soens ch'a travajavo la tèra d'àutri për mach na pcita part ëd lòn ch'a produvavo. Cost mostra përché la carn ëd prima sernìa a sìa pa dovrà e përché ij piat a sìo tant pien ëd grass e carboidrà: përché ij paisan a l'avìo cost da manca. La cusin-a a l'é stòrzasse con lë scambi colombian , mersì a l'ariv ëd melia, tomàtica, pom ëd tèra, faseuj e cacào . La melia an particolar a l'ha armudà la vita dij pi pòvr, përché a l'ha un foson pi grand e a vempiss ëd pi la bëddra. Ordeuvr J'ordeuvr a son na part amportanta dla cusin-a piemontèisa, tradission rivà da la Fransa . A son ij piat pi...

Slow Food

Immagine
Organissassion ch'a sponsorisa le tradission e la sovranità dël mangé ant ël mond. Limassa monumental a Bra, mistà dl ë Slow Food Slow Food a l'é stàita fondà a Bra dël 1986 dal local Carl Pertin , ël midem fondator ëd Tèra Mare . Soa mistà a l'é la limassa e sò nòm a veul dì "Mangé meusi" visadì 'l contrari dël fast food. Valor A l'é stàita l'arspòsta ai fast food , visadì a le chèine 'd mangé 'd strà. Ij sò but a son la tùa dël mangé local , (arsete e la fasson ëd prontelo), ansem a la coltivassion e l'anlevament ëd ëspece tìpiche dël leu. As bate contra l' arlan dël mangé e dël dovragi d' OGM (Organism Geneticament Mudà). L'organissassion a sosten-e 'dcò ij pcit òsto e le pcite bòite, visavì a le multinassional e le gròsse chèine. Stòria Slow Food a l'é nassùa cand dël 1986 McDonald's a volìa durbì n'òsto vzin a Piassa d'Ëspagna a Roma e un moviment d'oposission a l'é batisse. Ancheuj a l'...

Gustave Le Bon

Immagine
Nassù dël 1841 a Nogent-le-Retrou an Fransa , a l'é avosà dzortut për la nassita dla psicologìa dla furfa , a l'é an efet stàit ël prim a studié 'l comportament dla gent ansem . A l'era ativ an na patlà 'd soget, tanme sociologìa, antropologìa, fìsica e psicologìa l'ha virà l' Euròpa, l'Àsia e 'l Nòrd Àfrica . A l'é mòrt dël 1931 a Marnes-la-Coquette an  Fransa . Psicologìa dla furfa Andi dla furfa Chiel a mostra 'me la furfa as compòrta pa 'me l'ansem dle përson-e da sole , a l'é na entità diferenta. La furfa a l'é fogosa e pa rassional, a ëntreiva le imàgine e le mistà , ma pa ij concet rassionaj. Për sta rason a l'é chërdenson-a e a depassa minca emossion, përché a conòss pa le mese mzure . Mné la furfa A sarìa da fòl  prové a parlé 'me a na përson-a rassional a la furfa, përché sta sì as sent dëscavalcà e ofendùa. Chi a veul mné la furfa, a deuv dovré tre mojen: fortì, arpetission e contagg. Fortì: dì le còse se...

Fera Frèida dël Borgh

Immagine
Fera ch'as ten minca ann a Ël Borgh , an provinsa 'd Coni , dai 'd 5 dzémber, festa dël patron, për 3 di. A l'é na fera dël mangé, dedicà a le limasse, ch'a son servìe an dontré fassòn: a la  parisin-a, a la borgognon-a, con bagna càuda, ai bolé, al sigalin, fricassà con fondùa, verde, a la borgarin-a, con ajé e a la cartonera . A l'é 'dcò possìbil trové banch ch'a pronto àutre galuparìe tìpiche 'd lor comun-e, dzortut dle Vaj Ossitan-e , 'me la tenca an carpion e l'ola al forn . Oltra che 'l mangé, a-i é 'dcò la possibilità d'abordé e 'd parlé con j' anlevator ëd limasse . L'ëspece anlevà a l'é l' Helix Pomatia Alpina , ch'a viv pròpe sle Alp Marìtime , dont Ël Borgh a l'é aval. Stòria La Fera Frèida a l'é motobin veja, soa adoss a armonta al 1569 cand sota concession dël duca 'd Savòja Testa 'd Fer , Ël Borgh a l'ha podù logé na festa patronal për 3 di. A l'era un leu d'abòr...

Edward Bernays

Immagine
Nassù dël 1891 a Vien-a a l'é stàit un publicitari , avosà 'me 'l pare dle pùbliche relassion (màrketing e propaganda). A l'é chërsù a Neuv York da na famija borzoà , a l'era l'anvod ëd Sigmund Freud e a l'ha studià agraria da giovo. Cariera ant le pùbliche relassion Teàter Sò prim travaj a l'era scrive për pcit busiard rësguard a le euvre 'd teàter . Dël 1913 a l'é stàit ciamà 'd sponsorisé n'euvra rësguardant la lùe , an pien proibissionism, donch a l'ha fàit passé l'euvra tabù 'me n'euvra vorsùa da meisiné për combate soa spantia. Prima guèra mondial Sò scond afé a l'é stàit la campagna për aussé la përcentual ëd merican ch'a volìo l' antërvent militar an Euròpa ant la prima guèra mondial , vorsùa dal president Wilson . Mersì a soe ideje, ansem a cole d'àutri colega, la përcentual a l'é montà da 30 a 60% d'acòrd. Pansëtta e la colassion merican-a L'antraprèisa 'd carn Beech-Nut, a l...

Walser

Immagine
Pòpol d'adoss alman-a, da sécoj spantià 'dcò an Piemont. Spantiament Ij walser ancheuj a son apopré 20.000 e a vivo tra Svìssera, Àustria, Liechtenstein, Fransa e Italia , tra le Alp  a granda autëssa   andoa a l'é goernasse lor cultura isolà. An Piemont a-i son doe nos andoa a son spantià ij walser, visadì anviron al Brich Reus a, al nòrd dla provinsa 'd Vërsèj e dla Val d'Osta e l'àutra a l'é ant ël nòrd dla provinsa dël Verbani -Cusi-Òssol a. Le comun-e anteressà prinsipal a son Formassa, Macugnaga, Alagna, Rimela, Issime, Gressoney-Saint-Jean e Gressoney-La-Trinité . Stòria Ël nòm walser a ven da lor leu d'adoss, visadì 'l canton svìsser Valèis . L'ariv an Piemont a l'é vnù aporpé ant ël sécol ch'a fa 13 an càusa a la sovrapopolassion dël Valèis e l'arserca 'd neuv pasch, un temp assé càud për vive a granda autëssa e stìmoj smonù dai cont ëd Biandrà. Ij walser a j'ero j'ùnich a colonisé e abité a oltra 1.800 mèter d...

Cristòfo Colomb

Immagine
Nassù dël 1451 a Genoa , a l'é stàit un navigator e esplorator, avosà për la dëscuèrta dla Mérica dël 1492. Fieul d'artisan genoèis, ëdcò se l'adoss a l'é disputà tra Cogoleto e Ëspagna. Colomb a l'ha fàit ël matlòt da motobin giovo, an pijand part a doe spedission genoèise a Chio an Grecia e a un-a për le Fiandre, ch'a l'é stàita tacà dai corsar fransèis e a l'ha dovù arfugesse an Portugal. A l'ha virà 'dcò tra ij pòrt ëd Bristol e Galway (Gales e Irlanda) e scond ij sò test a l'é rivà an Islanda, an ciamandse se 'l mar ëd Norvegia ch'a l'avìa traversà a fussa part d'un oséan pa conossù. A l'ha peuj pijà part a na spedission portughèisa an Ghana, an amparand a dovré l'astrolabio. Colomb a l'era sicur ëd rivé an India, an navigand për l'oséan Atlantich nopà che l'Indian. La rason a l'era l'amper Otoman, ch'a tajava le nav europenghe ch'a comersiavo con l'orient. A l'ha calcolà mal ij...

Fransa

Immagine
Stat piassà përlopì an Euròpa ossidental , d'apopré 69 milion d'abitant e na surfassa 'd 675.000 km², con capital Paris. Geografìa Teritòri Sò teritòri a l'é spantià dzor pi continent, soa nos a l'é la Fransa Metropolitan-a , visadì la part an Euròpa, patragìa an 13 region. A l'ha 'dcò ij drocheri 'd soe veje colònie, 'me la Gujan-a Fransèisa, Neuva Caledonia, Reunion, Mayotte, Martinich, Guadalupa  e la Poline sia Fransèisa . Geografìa fìsica La Fransa Metropolitan-a a l'é ij 5/6 dla surfassa total, a l'é a forma d'esàgon, scasi disabità ant ël sènter, andoa as treuva 'l massiss sentral. A fa part dla Fransa Metropolitan-a la Còrsica . Ij sò fium pi amportant a son Sen-a, Lòira, Rin, Ròno, Garon, Dorgògna e Meusa . Soe sità pi amportante a son Paris, Lion , Marsèja, Lille, Strasborgh, Bordò, Tolosa, Nissa Marìtima, Nantes, Brest, Montpellier e Digion . Finagi A partagia un finagi con: Ëspagna e Andora senté ij Pirené,  con l' I...