Tiran-a

Capital e sità pi gròssa dl'Albanìa d'apopré 530.000 abitant.

Geografìa

Piassà ant ël sènter dl'Albanìa, a l'é rica d'eva: bagnà dal Lumë i Tiranë e tajà an doe dal fium Lana ch'a confluiss ant ël prim.
An periferìa a-i son doi lagh artifissiaj.

Soa popolassion a l'é për oltra 'l 55% musulman-a sunita, për ël 20% àtea e ortodosa e catòlica për ël 6 e 5 %.

Stòria

Achit

Tiran-a a l'ha pa na stòria grandiosa 'me àutre capitaj ò sità albanèise: an efet la sità a l'é tavòta stàita un sènter minor.

La zòn-a a l'é abità dai temp dij Roman e da sì a son apress passà Bisantin e Otoman.

Chërsùa

Mach dal 1614 Tiran-a a l'ha podù blaghé 'l tìtol ëd sità; a l'era prinsipalment gropà a l'agricoltura d'ulive e tabach e as ancaminava a esse popolà da bektashi e sufi (òrdin minor musulman).

L'Albanìa a l'é delivrasse da la dominassion turca dël 1912, an batend ël neuv ëstat.
A cost ëstat a ventava donch na capital, e le sernie a j'ero Valon-a (sud) e Durass (nòrd).
Për trové un compërmess tra le doe, Tiran-a a l'é stàita soasìa dël 1920 përlopì për soa posission sentral.

Neuvsent

L'Albanìa a l'é stàita giontà dël 1939 a l'Italia e Tiran-a a l'é stàita 'l sènter dla resistensa.

Dal 1944 a l'é ancaminasse a governé 'l paìs Enver Hoxha, comunista ch'a rusërà con Jugoslavia, Union Soviètica e Cin-a përché a j'ero durbisse a l'Ossident.
A l'ha 'dcò comandà 'd batì na patlà d'abri sota tèra (bunker): doi ant la capital, për tëmma ëd n'invasion mai rivà

Apress ël robaton dl'Albanìa sossialista, dël 1991, a l'é tornà possìbil chërde ant na religion, donch dël 2015 a l'é ancaminasse la costrussion dla moschèa, ch'a deuv esse la pi gròssa dij Balcan.

Anvironament

La smersa dl'aria a l'é terìbila, dzortut an càusa a le viture, ch'a l'han dij motor vej, bandì da l'Union Europenga e donch vendù belessì.

Da j'agn 2000 la sità a l'ha dësblà dontré mison abusive për fé spassi a parch e surfasse verde.

Commenti