Post

Dora Biscuits

Immagine
Usin-a 'd doss fondà a Turin dël 1908 an quarté Aurora , për l'eva dla Dòira Rivaria dovrà për fé energìa . Dora Biscuits a s'ocupava dla produssion e dla vèndita 'd bëscotin da té , wafer e 'd bignòle . A l'era sponsorisasse a l' esposission anternassional ëd Turin dël 1911 , e soa fòrsa a l'é stàita d'armudé l'ideja clàssica dla vèndita 'd doss: pa an gròsse tòle assurtìe, dont ij client a catavo a l'eto, ma an scàtole 'd papé , 'dcò për goerné mej la marcandisa, vendùe parej. A l'antraprèisa a l'é gropà Giselda Balla , n'esempi 'd fomna emancipà d'achit neuvsent: chila a l'era travèta apreu la Dora Biscuits; costa a l'avìa na seuja mìnima për caté, donch Balla a l'é ancaminasse a caté gròsse quantità 'd doss, për vendeje a jë spessiari , lassà fòra da la seuja dl'andustria. Apress la prima guèra mondial e ij doi agn ross, ël setor andustrial turinèis a l'avìa dij sagrin conòmich ; do...

Attila Ambrus

Immagine
Nassù ant la campagna dla Transilvania an Romanìa dël 1967, da na famija s'etnìa Szekely , visadì 'd rumen d'adoss, lenga e tradission ungherèise. Chërsù an miseria e discriminà për soa adoss, con pare e mare assent e soa granda, mòrta quand chiel a l'avìa 10 agn. A l'é stàit donch possà vers ij robarissi , ch'a l'han mnalo ant la përzon minoril . A l'ha traversà 'l finagi pa legalment vers l' Ungherìa , an ciamand arfugi polìtich. Belessì, a l'é ancaminasse a fé 'l guardian ëd na palestra d'hockey sla giassa, peuj intrërà ant l'echip. A l'é avosà për na serie 'd 27 roberìe an uffisi postaj e banche dal 1993, për un botin stimà a mes milion ëd dòlar merican; stranomà 'l bandì dël wisky , ch'a beivìa vzin ai leu da robé marlàit dnans. Për tut ël perìod dle roberìe a l'ha tavòta giuvà a hockey sla giassa an prima division ungherèisa . A l'é stàit ciapà da la polissìa dël 1999 ma a l'é scapà da na për...

Fra' Luca Pacioli

Immagine
Nassù dël 1445 a Sansepolcro , an provinsa d'Aress, al'era un cérich, un matemàtich e un conomista.  A l'é avosà 'me 'l pare dla rasonerìa e dle proporsion geomètriche . Vnu fra' francescan dël 1470, a l'é tramudasse a Milan , andoa a l'ha colaborà con Leonard da Vinci e a l'ha scrivù " De ludo scachorum" : un tratà ch'a rësgarda sent problem djë scach . An camp matemàtich a publica " Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalita " ch'a conten  tuta la conossensa matemàtica e " De divina proportione ", ch'a trata le proporsion geomètriche àuliche . An finitiva, Pacioli a l'avìa batì la partìa dobia moderna , an part già dovrà dai mërcant venessian e toscan, ma a l'avìa codificà le régole e butà andrinta ideje 'me 'l bilansi dla verìfica ( dé e avej a deuvo esse uguaj) e 'l dovragi dij lìber contàbij .

Ìsole Boromée

Immagine
Arsipélagh ant ël lagh Magior, componù da le ìsole Bela, dij Pëscador, Mare , da l' isolin ëd San Gioann e lë scheuj dla Malghera . Avosà për sò giardin botànich e ij sò palass fiamengh. Geografìa L'arsipélagh as spantia mach dzora 0,18 km², e a conta men ëd sent abitant. Le isole Bela, dij Pëscador, Mare e lë scheuj dla Malghera a fan part dla comun-a 'd Stresa , antratan che l'isolin ëd San Gioann a l'é 'd Verbania . Ël microclima pasi tìpich dle ìsole a l'ha përmëttù 'l giardin botànich e la presensa 'd diferente ëspece esòtiche . Stòria L'area d'anviron, a l'era dominà da la famija nòbila   milanèisa Boromé, dont l'arsipélagh a pija 'l nòm. L' ìsola Mare , la pi gròssa, catà dai Boromé dël 1501, a l'ha dënans logià un vërzé , peuj vnu giardin botànich , ansem a sò palass. Ancora proprietà dij Boromé. L' ìsola Bela , catà dai Boromé , dël 1630 a l'é ancaminasse ambelessì ël batiment ëd palass Boromé . Ancora...

Osta

Immagine
Sità valdostan-a d'apopré 30.000 abitant, la pi gròssa dla region, nen mach, sò capleu. Avosà për ij sò tant  drocheri roman bin goernà. Geografìa As trova apopré ant ël sènter dla region, ant la val ciamà Plaine . A l'é traversà da la Dòira Bàutia e dal Buthier , ch'a confluiss belessì ant la prima. Stòria Fondassion e legenda A l'é stàita fondà dai Roman dël 25 aGC apress la dërota dij Salass ; antratan che la legenda a dis ch'a l'é stàita fondà da Cordeli, cambrada d'Ercul . Savòja Apress ël robaton dl' Amper Roman , ant la Val d'Osta a-i ero mach sgnor locaj, gnun pro fòrt da controlé tuta la region. Ij Savòja , a l'han profità 'd lòn, an pijand ël contròl dla val, senté ël Papé dle Franchìsie , ch'a garantìa tùa a la gent an cambi 'd taje, an batend la  contà d'Osta dël 1191. Custion dla lenga e temp modern Sta custion a rësgarda tuta la Val d'Osta ansem a la sità: an efet, la Val d'Osta a l'é d'adoss ëd ...

Talmone

Immagine
Usin-a 'd cicolata e cacao fondà a Turin dël 1850 da Michele Talmone . A l'era avosà për soe tòle con tacà la mistà dij doi vej e le publicità al carosel . Stòria Nassù tanme pcita bòita an via dj'Artist a Turin dël 1850, a l'é spantiasse an tramudandse an quarté San Donà . Soa chërsùa a l'era an causa a l'anteress dl'antraprèisa, motobin inovativa an camp publicitari , 'd batì tòle con plance inconfondìbile: la mistà a l'era la plancia dij doi vej. L'antrapreneur Riccardo Gualino , dël 1924 a l'ha batì Unica , an unend le andustrie 'd cicolata italian-e, tra coste: Moriondo&Gariglio, Dora Biscuits, Cioccolato Bonatti, Gallettine e Talmone . Dël 1926 la neuva antraprèisa a l'é armudasse an piassa Massaua . Dël 1931 Unica a l'é stàita arlevà da lë stat , për esse peuj vendùa a Venchi dël 1934, an batend la V enchi-Unica , peuj Venchi-Unica-Talmone dël 1960. Talmone a managiava tante  bòite monomarca , tant ëd costi a l'h...

Metropolitan-a 'd Turin

Immagine
Intrà Lìnia 'd condota sot-terà , prima an Italia mnà automaticament e l'ùnica a dovré mojen dzor goma , ciamà VAL. A smon mach na lìnia, ch'a part da Colegn (Fermi) e a finiss a Moncalé (Bengasi), për un total ëd 23 fërmà, spantìa për mità an orisontal e për mità arlongh ël Pò , dzor cors Fransa, Anghiltèra, Vitòri Emanuel III e via Nissa. Ij tren a son fàit ëd 4 vagon, ch'a viagio a n'andi 'd 32 km l'ora e ch'a passo për le stassion minca 69 scond ant l'ora 'd cò; tuta la rèj a peul logé 15.000 përson-e l'ora. Stòria Neuvsent Ant j'agn 20, Riccardo Gualino a sustava na galerìa e na relativa metropolitan-a sota a via Roma, mai realisà, un prim tentativ a l'é capità durant ël fassism , na galerìa peuj dovrà 'me postegg. A l'é tornasse a pensé a la metropolitan-a për Italia 61 , peuj tanme mojen për lijé j'ovrié 'd FIAT a Mirafior; bandonà dal sìndich ëd Turin Novelli përché caristos. La sità a l'ha donch dovù so...

Casal Monfrà

Immagine
Sità piemontèisa d'apopré 30.000 abitant, dla provinsa 'd Lissandria . Avosà për esse stàita la capital dël marchesà e dël ducà dël   Monfrà . e për ël ravagi dl' Eternit. Geografìa Casal l'é piassà ant na zòna an pianura, ai pé dle colin-e dël Monfrà , dont a l'é considerà la capital. A l'é bagnà dal Pò e dai canaj Lanza e Melan-a . La pi gròssa part a l'é a sud dël fium, ma dontré quarté 'me Casal Popol e Oltrapont a son a nòrd. Stòria Achit Nassù 'me stabiliment roman; ant ël sècol ch'a fa 11, ël marchesà Aleràmica a l'é stàit partagìa antra doe neuv marchesà: 'd  Savon-a , col dij Dël Vasto e 'l marchesà dël Monfrà . Paleòlogh Apress ël govern dj' Aleram , dël 1306 a son sontintrà ij bisantin Paleòlogh , che dël 1474, apress avej përdù tere a ossident tanme Civass , a l'han tramudà la capital a Casal Monfrà. Gonzaga Dël 1536 ij governador a son vnu ij Gonzaga 'd Màntua, ch'a l'han tramudà la sità ant na piassa...

Inca Kola

Immagine
Bìbita analcòlica gasà d'adoss peruvian-a . A l'é fàita con barben-a , a tasta tanme un cìcles e a l'é motobin frutosa ; a l'é 'd color giàun . As trinca a tamprura d'anvironament . Soe tolëtte e bote a son soagnà con un motiv an stil Inca , giàun e bleu. Stòria La beivanda pi avosà dël Perù a l'é stàita batìa da 'n britànich , dël 1935 a Lima , për comemorà ij 400 agn dla dzordita capital. A l'ha tavòta superà le vèndite dël gigant Coca-Cola , fin-a cand costa a l'ha comprane 'l 50% dle assion dël 1999. Ancheuj, an Perù la bìbita a l'é prodùa dal march stòrich, mai armudà, antratan che ant l'avans dël mond, Coca-Cola a managia la produssion e la distribussion. Ij savor dla midema bìbita, fàita da un antraprèisa ò da l'àutra a armudo assé, la version dla Coca-Cola a l'é motobin pi dossa e men al gust ëd fruta. Le bote d'adoss peruvian-a a mostro la scrita tradovùa an ëspagneul "savor d'adoss".

Grand Zimbabwe

Immagine
Sità esistìa ant l' età 'd mes , tra ij sècoj ch'a fan 11 e 15; capital dël Regn ëd Grand Zimbabwe , popolà da l'etnìa Shona , a l'ha 'dcò dàit ël nòm a l'atual stàit african andoa a l'é piassà. Ij sò drocheri a son partimòni dl'umanità : as compon ëd muraje a sech àute 11 mèter e tëgge 7, geomètriche e sensa dovragi 'd màuta . Durant ël perìod ëd màssima lusentëssa dël regn, ant ël sècol ch'a fa 14, a vivìo ant la sità apopré 20.000 përson-e e a l'era la sità comersial pi importanta dl'Àfrica meridional. Grand Zimbabwe a l'é stàita bandonà apopré a mità dël sècol ch'a fa 15. Le rason a son pa sicure, a l'é possìbil ch'a fussa dzorpopolà e che ij tràfich comersiaj as fusso tramuda vers l' avòri , donch vers regn pi a nòrd, ansem ai sò abitant. A l'ariv dei bianch belessì, costi a podìo nen chërde che la sità a l'fussa stàita batìa da dij nèir; donch a son ancaminasse a pensé ch'a fusso stàit ij Fenis...

Carl Linné

Immagine
Nassù dël 1707 an Svessia , a l'é stàit un naturalista, dzortut an botànich , avosà 'me 'l pare dla moderna classificassion dij viv . A l'ha ardità la passion për la botànica da sò pare, ch'a l'avìa 'dcò batì 'l cognòm, ch'a signìfica tij. Da fiolòt a l'ha studìa a l' università 'd Uppsala la meisin-a e la botànica. Soa pi gròssa anvension a l'é stàita la nomeclatura a doi nòm , ch'a përmëtte 'd classifiché ij viv senté doe mòt an latin: ël prim a l'é 'l géner e lë scond l'ëspece, ij midem, an meud unìvoch, an tut ël mond. A l'ha 'dcò batì la gerarchìa dle categorìe dij viv : an òrdin regn, classa, òrdin, géner e ëspece . Linné a l'é 'dcò stàit ël dotor dël re 'd Svessia , mersì a sò nòm e rispet. Për sò paìs a l'ha 'dcò classificà tante piante, a l'é arcordà sò viagi 'd 2.500 km an Laponia a cost fin. An finitiva a l'é mòrt dël 1778 a Uppsala për s-ciopon dël servel e svili...

Mòt dël tut diferent da l'italian

Immagine
Il piemontese è una lingua molto diversa dall'italiano, perché esistente dal basso medioevo si è evoluta come lingua sorella dell'italiano, ma in modo diverso per grammatica e lessico, spesso in prestito da francese, occitano, arpitano, lombardo e ovviamente anche italiano. Di seguito una lista di parole completamente diverse tra piemontese e italiano: doi crin Anflé = sporcare, imbrattare Anvisché = accendere Anvlòpa = busta, sacchetto Arlan = spreco, dissipamento, consumo Armognan = albicocca Abri = riparo Arsòrt = molla Assé = abbastanza Babi = rospo Badiné = scherzare Bebero, bero = agnello Belanda = casa da gioco Belavans = purtroppo Belié = ariete Bifa = genitori Bifé = cancellare Blaghé = vantare Bogé = muovere Bonbon = confetto Borich = asino Boré = abbeverare Boro = errore Braje = pantaloni Brajëtte = mutande Burnìa = barattolo Busa = sterco Buté = mettere Bënna = capanna Bërgna, brigna = prugna Bërla = guano Cabalestra = arcobaleno Cadò = regalo Campé = buttare, tuffa...

George Washington

Immagine
Nassù dël 1732 an Virginia , a l'é avosà tanme 'l pare fondator e 'l prim president djë Stat Unì dla Mèrica . A l'é chërsù ant na rica famija 'd gròss proprietari rulaj, a l'ha mnà l'Armà Continental contra j'anglèis, an vagnand l'indipendensa da la coron-a dël 1783 con ël tratà 'd Paris. Apress la guèra, Washington a l'é stàit elegiù, an butand tui d'acòrd , tanme prim president dël neuv paìs: l'ùnich a esse pa afilià a quaidun partì polìtich. A l'ha governà për doi mandà , arfudand 'l ters e an butand dij finagi al podej presidensial . A l'ha tenù n'andi neutral vers le potense europée, për dësvlupé mej jë Stat Unì. A l'ha an pi ratificà la costitussion . Dël 1797 a l'ha lassà la polìtica, ma dël 1799 a l'é mòrt për n' anfession al gosé .

Caponet

Immagine
Ëdcò dit  pess còj , a l'é na quajëtta 'd còj piemontèis . A l'é arvestì da feuje 'd còj sbujentà e vempù con carn trià 'd crin ò sautissa , euv , formagg gratà e lard . A venta cheuse le quajëtte an forn ò an pèila . La variant ëd Vërsèj , ël caponòt, a dovra 'l ris e 'l salam dla doja tanme pien. A son sìmij al piat dij Balcan ciamà sarmale . Stòria Ij pess còj a son nassù tanme  piat pòver për dovré j' avans dij di dënans.

Lacabòn

Immagine
 Ëdcò dì lecabòn , a l'é un doss tìpich ëd Lissandria . A l'é fàit an ampastand sùcher con amel , an dasandje a man, senté 'l meud dël ciòv fiss, la forma d'un pcit baston  an virand l'ampast dantorn a cost sì. A l'ha un sust alàstich e   gomos e un color ambrà . Ël doss a l'é vendù dzortut sota San Tòni e Santa Lussìa protegitora dla vista . A l'é donch soens un cadò tanme auguri për la salute d'euj .

Repùblica dj'Escartons

Immagine
A l'é stàit në stat semi indipendent , esistù tra 'l 1343 e 'l 1789, sle Alp tra Fransa e Italia . Geografìa La repùblica as spantiava ant le atual Àute Alp e la part ossidental dle province 'd Turin e Coni . A l'avìa pa un gròss teritòri, ma a contava 40.000 abitant; costi a j'ero alfabetisà për ël 90% , tutun lë stereòtip dël viton borich, visavì a la popolassion ëd Pianura, ch'ai temp a savìa pa lese ò scrive. Lë stat a l'era partagià an 5 canton : doi an Fransa e tre an Italia. Soa capital a l'era Briançon . Stòria A l'é nassù dël 1343, cand  Umbert II ël Vej dël Delfinà a l'ha confermà la Granda Carta ò dle Libertà dël 1244, concedùa dal cont d'Albon , ch'a l'avìa piantà 'd ciòv e a l'avìa da manca l'argent e la fidelità da j'abitant alpin. La dzordita carta a përmëttìa a j'abitant ëd governesse da soj , an pagand n'impòsta. Cost a l'ha rabastà la repùblica a nominé un cònsol minca ann e ...

Leonard da Vinci

Immagine
Nassù dël 1452 a Vinci , an provinsa 'd Florensa , a l'é stàit në studios e artista ant un gròss nùmer ëd camp, a l'é avosà tanme un dij geni pi important ch'ël mond a l'abia vëjù. A l'era fieul nen legìtim ; da bòcia a l'é ancaminasse a travajé për na bòita an amprendend l'art e l'angignerìa . Dël 1482 a l'é tramudasse a Milan a la cort djë Sforza, tanme angigné militar; a l'ha 'dcò piturà la Vèrgin dle Ròche e a l'ha finì l' Ùltima Sin-a . Apress tape a Florensa e Roma a l'ha finì sò agn an Fransa , ant la cort real, an vendendje la Gioconda . An soa vita, Leonard a l'é stàit siensià, filòsof, architet, pitor, scultor, disegnador, matemàtich, anatomìsta, botànich, musicista, geòlogh, angigné e progetista . A l'é arcordà për ël nùmer d'anvension e proget pensà, tra cost: Màchina volanta ò ornitòter : velìvol ch'a l'é pensà për volé an batend le ale , tanme n'osel. Paracadute. Salvagent. Cher armà ...

Regn dl'Hejaz

Immagine
A l'é stàit në stat esistù tra 'l 1916 al 1925 ant l'atual Arabia Saudita e na pcita part dla Giordania . Geografìa A ocupava scasi tuta la broa sël mar Ross dla Penisola Aràbica , an contenend sità tanme Gedda, Medin-a e la Mëcca . Stòria Indipendensa L'indipendensa dl'Hejaz a l'é averasse dël 1916, cand lë serif Hussein Ali , dla dinastìa djë Hashemit (midema dl'atual Giordania), a l'ha mnà n'arvira giutà dai britànich contra l'amper Otoman. Ambission e fin L'ambission d'Hussein, dël 1924, a lë portërà a fortì che a volìa unì tute le tere àrabe e as publica tanme calif ëd tui ij musulman. Soe pretèise a l'han cissà lë vzin regn ëd Najd , ël re Ibn Saud a l'ha tacà e dësblà ël regn dl'Hejaz dël 1925, an batend ël regn dl'Hejaz e dël Najd dël 1927, fin-a l'atual Arabia Saudita dal 1932.

Diablotin

Immagine
Cicolatin fondant  ëd Turin  drogà con vanilia , avosà tanme 'l cicolatin pi vej dël mond . Stòria Batì ant ël sècol ch'a fa 17, cand  Turin a l'era arnomà për soa cicolata, ma la tradission a veul ch'a sìo stàit anventà da Cagliostro , ch'a vendìa cicolata an esaltand dle possìbil proprietà ch'a dësvijo ij sens . Ij diablotin a son stàit i prim cicolatin mangià dai Savòja , ch'a l'han spantià 'l prodòt ant l'Euròpa. Ël cicolatin a l'é stàit la base ch'a l'ha ispirà 'l giandujòt dël 1867 batì da Caffarel .

Kinnie

Immagine
Bìbita analcòlica gasà mistà 'd Malta . A l'è prodùa a Birkirkara sl'ìsola. A l'é a base 'd portugal mer e estrat d'artmija , an pi as dis ch'a conten-a rabarb e ginseng . As presenta 'd color brun . Soens a l'é dovrà tanme base për ij toiro alcòlich . Stòria A l'é stàita anventà dël 1952 da l'antraprèisa maltèisa Farsons , tanme auternativa a le bìbite analcòliche rivà ant lë scond dòp guèra, dzortut la Coca-Cola . A son surtìe durant j'agn le version: Kinnie Zest (na frisa 'd calorìe); Kinnie Vita (con la stevia); Kinnie Spritz