Nauru
Geografìa
Nauru a l'é n'ìsola vulcànica part dla Micronesia; ùnica ìsola pa atòl dla region ansem a Banaba.
A l'é la pi pcita repùblica dël mond, sìa për abitant che për surfassa.
A l'ha pa na capital ofissial, ùnich paìs ansem a la Svìssera, ma de facto a l'é Yaren.
Nauru a l'ha 'l pi àut tass ëd tëggëssa, përché 'l mangé a l'é tut amportà e oltraprocessà, e un dij pi àut ëd fumador al mond.
Lenghe
Le lenghe ofissial a son l'anglèis, për via 'd sò passà colonial e 'l nauruan, na lenga an privol ëd dësmortesse batìa da europengh a partì dai diferent dialet parlà an minca vilar.
Ancheuj sti dialet as son donch fondù ant na lenga sola, ma a Yaren a esist ancor na variant pen-a diferent da la norma.
Conomìa
La conomìa d'ancheuj a l'é fondà dzor la vèndita dij drit dla pësca e un sènter për emigrà an Australia, finansià da sta dëriera.
Soa valuta ofissial a l'é 'l dolar australian, paìs dont a dipend tant.
L'ìsola a l'é sircondà da na bariera coralin-a, ch'a arda malfé l'ariv sl'ìsola an nav.
Sl'ìsola a-i é la lagun-a 'd Buada, ùnich leu dru restà e l'eva a l'é scarsa përché a-i é mach n'adoss sota tèra a Ewa, antratan che tuta l'àutra eva a riva da j'impiant ëd desalinissassion.
Stòria
Dnans j'europengh
La popolassion a l'era componùa da polinesian e melanesian, partagià an 12 tribù mincadun-a con sò cap.
Prim europengh
L'ìsola a l'é stàita dësquatà da na nav baleniera anglèisa dël 1798, ma a l'é tavòta stàita agirà dai matlòt përché a logiava në scondon ëd pirat e apress ëd dròga ch'a l'avìa dejlà da l'Euròpa.
Sti bianch a l'avìo mnà con lor alcol e tron, ch'a son dësbocà ant na guèra sivila cissasse tra 'l 1878 e 'l 1888 tra le 12 tribù nauruan-e, frapà da l'alcol e da le neuve europenghe, ch'a l'ha mnà al 36% dla popolassion flambà.
Alman
Nauru a l'é stàit gionzà a la Neuva Guinèa Alman-a dël 1888. J'alman a l'avìo sostnù na fassion ant la guèra sivila, për peuj gionté l'ìsola e bandì l'alcol e le arme.
Guère mondial
Dël 1914, pendant la prima guèra mondial, l'Australia a l'ha ocupà Nauru che dël 1920 a sarà an mainagi 'd fidansa a Regn Unì, Australia e Neuva Zelanda, ch'a l'han ancaminà lë sfrutament dij fosfà.
Pendant la sconda guèra mondial, dël 1940 j'alman a l'han bombardà le nav aleà vzin-e e dël 1942 ij giaponèis a pijo 'l contròl dl'ìsola e a l'han deportà manca 'd nauruan për manch ëd lapa, sl'isola 'd Chuuk, a fé ij travaj forsà.
Indipendensa
Nauru a l'ha fàit part dl'Australia dal 1947 al 1968, cand a l'é rivà a l'indipendensa.
L'argent fosonà dai fosfà, a l'ha përmëttù a Nauru d'esse lë stat con ël PIL për cupiss pi àut dël mond e në stil ëd vita smisurà, con viagi anternassionaj për fé la spèisa e viture e animaj d'amportassion.
Cand ij fosfà a son finì, anviron al 2000, l'ìsola a l'é restà dësblà për na gròssa part për via dl'estrassion, con na tèra pa drùa përché privà 'd sò nuritos e ij dontré anvestiment sensa sust fàit an passà, 'me obergi e nav, a son stàit vendù.
Për riausesse Nauru a l'ha provà a vnì un paradis fiscal, ch'a përmëttìa 'l bianchissagi 'd dné, soens për la mafia russa, ma a l'ha bandonà sò pensament sota pression dj'àutri paìs.
Nauru a l'é mai arpijasse e ancheuj a dipend da l'Australia, ch'a lo finansia e a-j vende 'l mangé e la corent elétrica.
Tòch distintiv
- Nauru a l'é 'l paìs men visità al mond e a conced ij papé për intré mach a goregne condission.
- A Nauru a-i é mach na strà ch'a sirconda l'ìsola.
Commenti
Posta un commento