Mach Piemontèis

Sità piemontèisa d'apopré 100.000 abitant, capleu dla provinsa omònima. Avosà p ër la bataja 'd Noara e p ër  la cùpola 'd San Gaudensi, la pi àuta d'Italia (126m). Geografìa Noara a l'é piassà dzora la colin-a tra ij torent Gogna e Tardobi ; a l'é 'dcò bagnà dai canaj Quintin Sella e Cavour . Stòria Fondassion Fondà dai Roman tanme colònia dël 89 aGC: sò nòm a ven dal latin "Tera Neuva". San Gaudensi a l'é stàit ël prim vësco e a l'ha spantià 'l cristianesim ant la sità. Ant ël sécol ch'a fa 11, Noara a l'é vnua lìbera comun-a e a l'é aleasse con la Lìa Lombarda . Da Milan fin-ai Savòja La sità a l'é passà al domini dël Ducà 'd Milan ant ël sécol ch'a fa 14 an armudand sò padron, an órdin: Viscont, Sforza, Spagna e Àustria . Noara a l'é passà an finitiva ai Savòja dël 1734 apress avej vagnà la guèra 'd sucession polonèisa . Risolgiment D ël 1849 ant la sità a l'é d ësvlupasse la bataja 'd Noara ...

Piassà a òvest d ël Tani , dont a l'é separà da Lissandria . La sitadela a l'é stàita batìa a partì dal 1732, dzora proget d' Ignassi B ë rtòla , dzora 'l model dla sitadela 'd Turin, ma soagnand sò difet. Lissandria a l'ha tavòta avù un ròl  ëd finagi (Monfrà e Milan), a ventava un rampar ch'a limiteissa ij tràfich militar sla Strà 'd Fiandra . A l'é stàita dovrà la prima vira durant la guèra 'd sucession austrìaca d ël 1745. La sitadela a l'é n'esempi 'd fortificassion a la moderna : compòsta da 6 rampar lijà da galerìe e camate. A l'era l' ùnica fortëssa dij Savòja an Pianura . A l'é lijà a Lissandria dal pont Meier . Ancheuj a l'é anfilà ant la lista dij candidà a esse patrimòni Unesco .

Sità piemontèisa d'apopré 90.000 abitant, capleu dla provinsa omònima. Avosà për la bataja 'd Marengh e l'antraprèisa Borsalino. Geografìa Lissandria a l'é piassà tra ël  Tani e da la Bormia , na fërvaja dënans 'd lor confluensa. Stòria Fondassion Fondà dël 1168 da la Lìa Lombarda , an riunend diferent borgh e ciamà an onor ëd papa Lissànder III. A l'é stàita batìa tanme sità fortificà e rampar guelfa , gropà a lë Stat Pontifissi . La sità a l'ha arzistù a n'assedi imperial ëd 7 mèis dël 1774. Apress la Lìa Lombarda Apress la pas ëd Costansa (1183), la sità a l'ha armudà për un curt perìod ël nòm an Cesarea e a l'é vnua lìbera comun-a; a l'é peuj passà al Monfrà e dòp a Milan . Savòja Apress la pas d'Utrecht (1713), ch'a l'ha finì la guèra 'd sucession ëspagneula, la sità a l'é passà ai Savòja . Ij Savòja a l'han batì la sitadela oltra 'l Tani, an ordinandola a Ignassi B ë rtòla , ùnica sitadela dla dinastìa an...

Nassù a Salusse dël 1744 da na famija importanta an Piemont, a l'ha studià sirogìa da bòcia. A l'é avosà për esse ël pare dla anatomìa topogràfica , visadì lë studi dël còrp uman dividù an region. Antratan ch'a l'era professor d'anatomìa a Àich , a l'ha dësvlupà 'n tratà dzora j' efet terapèutich dl'eva termal dël 1775. A l'é stàit nominà pi grand sirògi dla sità 'd Turin , dël 1783, antratan ch'a l'ha studià 'l servlèt e neuroanatomìa , an mostrand che ij servel d'animaj antrenà a l'han vejù armudament struturaj visavì a coj nen antrenà. A l'é mòrt dël 1816 a Padua ; sò fieul a conterà soe memòrie ant un lìber tre agn pi tard.

Sità piemontèisa d'apopré 75.000 abitant. A l'é capleu dl'omònima provinsa. A l'é avosà për sò vin, soe trìfole e sò palio . Geografìa Ast a l'é bagnà dal Tani e da le dòire Bòrbo e Versa ch'aj confluisso ambelessì.  La sità a dësponta tra le colin-e dël Monfrà e dle Langhe ,  ant ël sènter geogràfich dël Piemont. Stòria Roman A l'é stàita fondà dai Roman e a l'era na fiorissanta sità comersial. Lìbera comun-a ( ëdcò Republica d'Ast) Ast a l'é stàita un-a dle prime lìbere comun-e d'Italia, dal 1095. A l'ha dëslvupà na tradission bancaria e na rèj ëd banché spantià an tuta Euròpa, an batend ël cognòm " Lombard ", ch'a deliniava na përson-a dël nòrd Italia (dont la Lombard Bank ). Era fiorissanta - La sità dle 100 tor La republica a governava dzora l'atual provinsa, a podìa bate pròpia moneda e minca famija nòbila a batìa soa tor (125 totaje) e lor cafòrt . A l'ha pijà part an tute le crosià . Robaton Le nimicissi...

Sità piemontèisa d'apopré 50.000 abitant. A l'é capleu dl'omònima provinsa, stranomà "la Granda". Geografìa A deuv sò nòm a soa forma: cola d'un cun-i. Ël cugn a l'é batì dai fium Stura 'd Demont e Gess ch'a confluisso ant ël cò dla sità.  La part pi veja dla sità as trova an cò al cugn , pi as slontana dal cò, pi a l'é na zòna 'd nuviss batiment. Stòria Fondassion Coni a l'é nassùa dël 1198 tanme lìbera comun-a da arfugià dël Monfrà, d'Ast e 'd Salusse ; a l'han seguitaje tant Lombard apress che 'l Barbarossa a l'ha dësblà Milan . Angiò La sità, senté 'l tratà 'd Pignans , dël 1254 a l'é butasse sota la protession dla dinastìa fransèisa dj' Angiò , an ij domini 'd costi an Italia e an batend la   Contà dël Piemont . Savòja Coni, ansem a la Contà dël Piemont a son stàit dësbaratà da j'Angiò ai Savòja d ël 1382 , an cambi dël sostegn dël Cont Verd ant la conquista 'd Nàpoli: fàit ch...

Nassù a Dürrn ant ël Baden-Württemberg (Alemagna) dël 1692, da famija protestant a l'é stàit general dl'armà sabauda. A l'é rivà an Piemont da fiolin e belessì a l'é stàit educà a le arme. A l'é dëssernse ant la bataja 'd Camposanto sël Panar (1743) e a l'é stàit alvà a pi grand general. Litron a l'é avosà dzortut për la difèisa 'd Coni da l'assedi dël 1744 , contra 49.000 bajet ëspagneuj, vagnand jë scontr. Për onorelo, re Carl Emanuel III a l'ha nominalo governator dla sità 'd Coni e dla relativa provinsa. A l'é mòrt dël 1755 e a l'é stàit storà ant le Vaj Valdèis (barbèt), përché la lej a përmëttìa pa la storassion d'un protestant ant un simiteri catòlich. Baron Litron a l'é 'l protagonista ant la canson popolara piemontèisa " Barôn Litrôn ", ch'a conta 'd soa mòrt an presensa dël re, ch'aj promëtt l'òr e l'argent se chiel a meuir pa, ma Litron a arsponde che la Mòrt a bèica pa la...

Nassùa a Turin ò a Susa , a l'inissi dël sécol ch'a fa 11, a l'é stàita marchèisa ëd Turin e stranomà "Marchèisa dle Alp Còzie". A l'era la dëriera dla dinastìa dj' Arduin , na casà Franca migrà an Nòrd-Italia da la Neustria. A l'é mariasse 3 vire, doe, con ël duca 'd Svevia e 'l marché dël Monfrà sensa caté ardité e la dëriera con Odon ëd Savòja, an mnand la dinastìa vers ël Piemont e l'Italia. Cand sò òm a l'è mòrt, Adelàide a l'ha governà 'me resiora al pòst dij tròp cit fieuj Pero I e Medeo II e an part dël novod Umbert II. Durant sò govern, a l'ha spantià ij domini dij Savòja fin-a la sità d' Ast . Apress soa mòrt dël 1091, aj sarà na rusa për la sucession tra ij diferent fileur al tròno dij Savòja .  Ij sò domini, a son donch stàit ardità da l'anvod Bonifassi dël Vasto , marchèis ëd Savon-a, antratan che sò novod,  Umbert II 'd Savòja  a l'ha goernà mach la Valsusa . Motobin dedicà a la religion, a l...

Nassù apopré dël 1162, vzin al fium Onon an Mongòlia, a l'era fieul d'un captribù anvelenà cand a l'era pcit. A l'é stàit chërsù da soa mare an estrema povertà. Sò vèir nòm a l'era Temujin, ma a l'era stranomà Genghis, visadì "dominator universal"; Khan a l'é un tìtol tìpich an Asia sentral. A l'ha unì le tribù dla stëppa e la Mongòlia, senté diferente lianse fondà dzor ël mérit; peuj a l'ha conquistà ij Tangut e la dinastìa Jin an Cin-a , l' Amper dla Corasmia an Asia Sentral, la Rus di Kiev an Euròpa oriental e 'l Caucas: an batend l'Amper Mongòl, ël pi gròss amper sensa anterussion teritoriaj dla stòria. Soa fòrsa a stasìa ant la rispartission an unità decimaje dle trupe, al dovragi dij cavaj e a l'andi dla tramudassion dij messagi.  Sota 'l khan a l'era batisse n'era ciamà Pax Mongolica : la via dla seda a l'era sicura, ij comersi fiorì e a l'avia varà un còdes civil ciamà Yasa , ch'a soportava ...

Nassù d ël 1494 a Trebisonda ant la Turchìa d'ancheuj, fieul d ël sultan Selim I. Stranomà  ël Magnìfich da j'ossidentaj e ' l legislator dai soget, Soliman a l'é vnù sultan dl' Amper Otoman d ël 1520 e a l'ha trasformalo an super potensa. Tra soe conquiste as arcòrdo: l' Irach , gavà a l'Amper Persian; Belgrad , l'Ungherìa e part dl' Ucraìna an Euròpa continental (an rivand a assedié Vien-a ); Ròdes, Trìpol, Tùnis e Alger ; Ël domini d ël mar Mediterani mersì al corsal e amiral Arieden   Barbarossa . Soliman a l'ha 'dcò batì 'l còdes Kanun , ch'a afiancava e furnìa la sharia , visadì la lese islàmica tradissional. Chiel a l'era tavòta an rusa con l'amperator d ël Sacr Roman Amper   Carl V ,  an arconossend pa sò tìtol, an blagand mach p ër chiel midem  ël tìtol d'amperator. La dërota pi greva mai sufrìa da Soliman a l'é stàita l' assedi 'd Malta dël 1565. Ël sultan a l'é mòrt dël 1566 durant n...

Nassù d ël 1157, quart fieul d ël re d'Anghiltèra Enrich II e Leonora d'Aquitania . A l'é stàit educà da soa mare an Fransa, an conossend  ël fransèis e l'ossitan ma pa l'anglèis. Ricard a l'é vnù re d'Anghiltèra apress na guèra contra sò pare, pogià dal re 'd Fransa Flip II e la mare. Durant sò regn (1189-99) a l'ha pasà mach ses mèis an Anghiltèra. Ricard a l'é avosà p ër sò coragi (dont sò stranòm), p ërché a batajava an prima linia, an particolar a l'avia mnà l'armà cristian-a an Terasanta, durant la Tersa Crosià , an conquistand San Gioann d'Acri e an d ërotand  Saladin diferente vire. A l'era  ëdcò reussì a rivé a un acòrd con ij musulman: Gerusalem a dovrìa esse àraba ma ij romé cristian disarmà a podran intré ant la sità. A l'é stàit ciapà e fàit p ërzoné da j' Àustriach antratan ch'a tornava an pàtria e costi a l' han ciamà a l'Anghiltèra na greva  armangia, ch'a l'ha ardà pi pover le cassi...

Sità piemontèisa d'apopré 850.000 abitant. A l'é capleu d la region Piemont e dl'omònima sità metropolitan-a. A l'é la quarta sità pi popolosa d'Italia, a l'è avosà ant  ël mond p ër le viture, la sìndon,  ël gianduja,  le Olimpìad invernaj d ël 2006,  ël Musé Egissi  e la Mòle Antonelian-a . Geografia Turin a l'é bagnà da 4 fium: Pò, Sangon, Dòira Rivaria e Stura'd Lans . Scasi tuta la sità a l'é piassà a òvest dël Pò, a est a-i son ij Brich Turinèis; ambelessì as trova ël cò màssim dla sità, ël  Bric dla Madalen-a (715m s.l.m.). Stòria Principi Turin a pija  ël nòm da la popolassion dij Taurin , na popolassion Celt-Ligurin-a, ch'ambelessì a l'avìa batì lor capital Taurasia . Ij Taurin a j'ero aleà Roman, e a son stàit d ërotà dai Cartaginèis d' Annibal d ël 218 aGC. Ij Roman a l'han fondà Augusta Taurinorum , a l'inissi con funsion militar, andoa as ancamina la stòria  ëd Turin. Età 'd mes Apress  ël robaton dl'Am...